"Ҳамроҳ" маданий-маърифий, адабий-бадиий газета сайти

ХИТОЙДА ЯНГИ ЙИЛ

Abdu — Sun, 28 Dec 2014 16:19:02 GMT

ХИТОЙЛИК ҚИЗЛАР

ЯНГИ ЙИЛНИ МАНА

ШУНДАЙ ҚАРШИ

ОЛИШМОҚДА

Хитойнинг Хэнань, провинцияси қизлари тоғ чанғиси спортига эътиборни кучайтириш мақсадида мана шу уийимларни кийиб олишиб, ярим яланғоч ҳолда Санта Клаусга тақлид қилишиб, чанғида учишди.Уларни совуқ ҳам тўхтата олмади.

ЎЗБЕК ҚИЗЛАРИ ИБОСИ БИЛАН ГЎЗАЛ

Abdu — Fri, 26 Dec 2014 07:38:20 GMT

МУШОҲАДА

ЎЗБЕК ҚИЗЛАРИ ИБОСИ БИЛАН ГЎЗАЛ

Яқинда бир танишим қиз узатди. Тўйига бордик. Меҳмондорчиликда ўтирсак, болалар "куёв келди, куёв келди" деб чуғурлашиб қолди. Шу пайт ичкаридан келинчакни кийинтириб олиб чиқишди.

Биз ҳам ташқарига чиқдик. Келинчакни кўриб лол қолдик. Эгнида оқ кўйлак, устида адрасдан енги узун нимча тўн, бошида зар дўппи, сочлари узун экан, майдалаб ўриб қўйишибди. Бошида оппоқ зарли рўмол. Оёғида зарли ковуш. Битта-битта қадам ташлаб куёв ҳузурига юрди. Ҳаммамиз товусдай келинчакни ҳуснига, ўзига ярашган миллий либосларига қараб "Шундоқ кийинса ҳам бўларкан-а" деб қўйдик. Мусиқа садолари, дугоналари оғушида "Бахт уйи" сари йўл олган сулув келинчак ҳақида алламаҳалгача сўзлашиб, баҳслашиб ўтирдик...

Ҳа, ўзбек қизларига миллий либосларимиз қандай ярашади. Ахир, бундай либосларнинг нимаси эскилик сарқити? Айрим ёшларимиз "Умримда бир марта бўладиган тўйимда чет элнинг оқ кўйлагини кияман" деб, оёқ тираб туриб олади. Ота-онаси кўнса, ҳамён бўшайди, кўнмаса, қизи йиғлайди. Хуллас, яна келинчак очиқ-сочиқ, енгсиз кўйлакда эл олдига чиқиб, гўё ўзини "кўз-кўз"лайди. Куёвнинг жўралари олдида етаклашиб юради, базмда рақсга тушади. Бу албатта, урфимизга зид, ўзбек қизларига ярашмайдиган одатдир.

Ўзбек қизига, албатта, миллий либос ярашади. Ҳар бир қизнинг маънавияти, ақли, фаросати кийган кийими билан ҳам сезилади. Отаси, акаси, маҳалла-кўй, ўқув даргоҳи ёки жамоаси аҳли олдида беҳаёларча кийиниши билан уялмас, истиҳола қилмас экан, демак, унда ҳаё йўқ. Тор кўйлак, калта юбка, шим, енгсиз кофта кийган қизларни муомаласига ҳам эътибор беринг-а. Бировларнинг қарашидан янада авжланиб, юришини бошқача қилади. Саволингизга беписандларча жавоб беради.

Бундай қизларни орзулайсизми? Ота-онани сўзига кирмаган қиз эрни, қайнота-қайнонани писанд этармикин? Балки, ана шундай муҳитда ўсган қизларимиз сабаб айрим ёш оилалар бузилаётгандир? Ҳаётни фақат янгича русумда кийиниш, безаниш, ўйнаб-кулишдан иборат, деб ўйлаган қиз турмуш қургач, оддий рўзғор ишларини ҳам уддалай олмай туртиниб қоляпти.

Яқинда бир танишим чет элда ўқиб келган, олий маълумотли укасига маҳалламиздаги қўли юпқароқ, ўқимаган, отаси оламдан эрта ўтиб кетган йигирма ёшли қизни олиб берди.

-Шундай чиройли, ақлли, билимли, келажаги порлоқ укангга шу қизни олдинг-ми? - деб сўрадим.

Шунда у:

- Келинимиз энг аввало, тарбияли, ҳаё-иболи. Суриштирсам, мактабда яхши ўқиган экан. Бирор марта кўчада очиқ-сочиқ юрганини, пардоз-андоз қилганини кўрмадим. Укамга кўрсатдим, тавсия қилдим. Бир-бирини ёқтиришди.

- Келинни олий ўқув даргоҳига ўқишга киритамиз. Ўксик кўнглини меҳр ва қадр билан тўлдирамиз, - дедим. Бу таклифим укамга ҳам маъқул келди.

Бир куни танишимникига бориб, келинчакни кўрдим. Шундай гўзал, ҳаё-иболи, ширинсўз, покиза, эпчил, пазанда қиз экан. Табиатга, гулларга меҳри бўлакча экан. Ҳовлисини гуллар бозорига айлантириб юборибди. Гулларни уруғидан ҳам экаверибди. Тувакларга ҳам кўчириб ўстираверибди. Қиз ўстирган онасига раҳмат, дедим.

Афсус, орамизда замонавийликни европача ва чет эл усулида кийинишда деб биладиган қизлар ҳам учраб туради. Сочларини ёқимсиз рангларга бўяши, пардозга ружу қўйиши, очиқ-сочиқ кўйлаклар кийиши, калта юбкаларда юришдан уялмайдиганлари ҳам бор. Улар кексаларнинг, йигитларнинг олдида ғоз юриб беписанд ўтадилар. Уларнниг ота-оналари шу либосларни харид қилаётганларида нега мулоҳаза қилмайдилар. Агар қизлари ўзбошимчалик билан иш тутсалар, нега танбеҳ бериб, ўз сўзларини ўтказа олмайдилар.

Баъзан беҳаёларча кийинган, салом-аликсиз, оғзидан шармсиз сўзлар чиқаётган қизларни, аёлларни кўрсам "Сиз ўзбек қизимисиз?" дегим келади. Ахир, ўзбек қизи қадимдан ҳаё-ибоси билан гўзал бўлган. У ўзини ва бошқаларни юриши, кийиниши, муомаласи билан жалб этган. Сочи узун, ораста, меҳнаткаш, иболи қизни ҳамма ҳавас қилган. Бекорга хаёлида иймон бор, демайдилар.

Одобли, таълим-тарбияли қиз ҳаётда қоқилмайди. Хокисорлиги билан оиласини гул қилади. Остонасини пок тутиб, либосларини сабр баргидан маржон этади. Оила деган муқаддас даргоҳга кучли эътиқод қўяди. Меҳрини беради, меҳр излайди. Бир қўлида муҳаббат, бир қўлида садоқати ёрига гулдаста бўлади.

Бир сўз билан айтганда, миллатини тож деб билган, ота-онасини саждагоҳ англаган қиз ҳаёт синовларидан ирода билан ўтади. Миллий урф-одатлари, анъаналарини қадрлаган қиз ўзга хонадон бекаси бўлгач, катталар, қариндошлар, қўшнилар олдида латофати, назокати, ибоси, ширин лутфи, оғзидаги ҳар бир сўзини тарозида тортиб сўзлайди.

Шу ўринда, бир қизнинг бахтига узун сочлари сабаб бўлганлиги ёдимга тушади. Садбарой онасидан жуда эрта айрилди. Отаси уйланди. Ўгай она қўлида яхши тарбия кўрди. Насихатларини қулоққа олди. Ўгай она Садбаройнинг кийинишига, одобига эътиборсиз бўлмади. Пировардида, қиз ўн саккизга кирганда сулув бир парига айланди. Сочлари нақд тақимини ўпар, тутам қошлари остида юлдуздай ёнган қоп-қора кўзлари ҳаё билан ерга боққанда, менман деганини ҳам юраги жиғиллаб кетарди. Хуллас, қиз нуфузли оилага келин бўлди. Ўгай демай, онаси танбеҳларини қулоғига олганди, булар мустаҳкам бахтига пойдевор бўлди.

Гапнинг сираси, иболи қизлар ҳам гўзал, ҳам суюмлидир Уларни кўрган кўз завқ олади. Малоҳатига ҳайратланиб, фахрланиб кетасиз. Хонадонларимиз гули, бегойими, бахтли оналарга ҳавас қиласиз. Қиз ўстирганни алқайсиз. Ўнгингизда ҳам, тушингизда ҳам иболи фаришталарни кўрасиз, суясиз. "Бўйларингга кўз тумор" дегингиз келади.

Мукаррама ҒАНИЖОН қизи,

Ўзбекистонда хизмат кўрсатган журналист.

Бахт, омад ва бахтсизлик ҳақида мақоллар

Abdu — Fri, 26 Dec 2014 07:34:14 GMT

Бахт, омад ва бахтсизлик ҳақида мақоллар

Абдулҳаким овга чиқди,
Орқасидан ғавғо чиқди.

Аввалги бахтим — гул бахтим,
Кейинги бахтим — сувга оқдим.

Аввалини бергунча, охирини берсин.

Азобли қулни от устида ит қопар.

Ахтарганда топилмас,
Керакмасда зор-зор.

Бахт кулгу бор уйга кирар.

Бахт — сандиқда, калити — осмонда.

Бахтли овчига чўлоқ кийик йўлиқар.

Бахтсиз кишини туянинг устида ит қопар.

Бахтсиз қудуққа кирса, қум ёғар.

Бахтсизликда олтин ҳам хира.

Бемор тузалгиси келса,
Табиб ўз оёғи билан келар.

Беобрў бел боғласа,
Бечора бўйин эгар.

Бераман деган қулига,
Ундан-бундан етказар.

Бермайман деган қулининг
Бор-йўғини кетказар.

Бераман деган қулига,
Чиқариб қўяди йўлига.

Оламан деган қулидан,
Тортиб олади қўҳдан.

Биз ўғирликка чиқсак, ойдин бўлар.

Биз қаллиққа борганда, ой ёруғ бўлар.

Биров сув тополмайди ичгани,
Биров сув тополмайди кечгани.

Биров — тождор,
Биров — бождор.

Биров ўламан деса,
Биров куламан дейди.

Бозорга бор, бахтингдан кўр.

Болта урсам тегди тошга,
Қайтиб тегди мунглуқ бошга.

Борга бало ёпишмас.

Бошим бало ичида,
Оёғим жафо устида.

Давлат қочар, меҳнат қувар.

Давлат ҳам эгиз-егиз,
Меҳнат ҳам эгиз-егиз.

Давринг кепти, сур бегим,
Давронинг кепти, ур бегим.

Девонанинг ишини худо ўнглар.

Дойинг мироб бўлгунча,
Еринг ўй бўлсин.

Етим қизнинг тўйини ёмғир бузар.

Ё донғинг чиқсин,
Ё — чангинг.

Ё еринг сероб бўлсин,
Ё отанг мироб бўлсин.

Ё жон чиқсин,
Ё — ном.

Ё ловуллаб ён,
Ё биратўла ўч.

Ё — остидан,
Ё — устидан.

Ё отинг чиқсин,
Ё — ўтинг.

Ё пошшо бузар,
Ё — пашша.

Ёғ ичида яйрамаган қора буйрак.

Жўжанинг иқболи бўлса,
Товуқнинг эмчаги бўлар эди.

Йигит бошидан давлат йироқ эмас.

Йигит моли — ерда.

Йиқилганнинг устига юлдуруқ.

Йиғлаганнинг олдидан инграган чиқар.

Йўли бўлган йигитга йўлдан йўлдош қўшилар.

Йўли бўлган йигитнинг янгаси олдидан чиқар.

Йўлинг чароғон бўлса,
Турмушинг фаровон бўлар.

Кал қизнинг бахтини кўр,
Ўтирган тахтини кўр.

Камбағал қиз қалтирайди,
Пешонаси ялтирайди.

Камбағални от устида ит қопар.

Камбағалнинг ёлғиз қўзисига қашқир тегар.

Камбағалнинг касали оҳсда бўлса,
Табиб ҳам бормас.

Камбағалнинг ови юрмас,
Ови юрса ҳам дови юрмас.

Камбағалнинг ош устида бурни қонар.

Камбағалнинг оғзи ошга етганда,
Боши тошга тегар.

Камонсизга кийик учрар.

Кел-кели келса, буламиқ тиш синдирар.

Кел-кели келса, келиндан аввал қиз туғар.

Кел-кели келса, ит ҳам саховатли бўлар.

Кеҳшмаганнинг келини — ўғри.

Кумуш кунга қўнса,
Олтин ўз оёғи билан келар.

Руннинг куни бўлганда,
Чўртан балиқ терак бошида сузар.

Лақайнинг куёв бўлгани — бек бўлгани.

Манглайимда бўлса кўрарман,
Аямда бўлса яларман.

Минг қўйлининг қўйи қолди,
Бир қўйлининг қўйи кетди.

Молинг хўра бўлса, берди худо,
Хотининг хўра бўлса, урди худо.

Ови юрганнинг дови юрар.

Овчининг оши — оёғида,
Қўйчивоннинг бахти — қўйида.

Ойда-йилда бир бозор,
Униям ёмғир бузар.

Омади келса, сичқон филни енгар.

Омаднинг шишаси темирчининг дандонини синдирар.

Ориқ отга чанг юқар.

Ориқ отга қамчи ёв,
Тешик томга томчи ёв.

От бозори — бахт бозори.

Ота билан қолган — шум етим,
Она билан қолган — гул етим.

Отангнинг чорвоғида қолгунча,
Онангнинг ўймоғида қол.

Отаси урмаган қўнғизни,
Боласи урар тўнғизни.

Отдан ола ҳам туғар, қора ҳам.

Отинг яхши бўлса,
Бу дунёнинг фароғи.

Хотининг яхши бўлса,
Бу дунёнинг чароғи.

Оч қоринга — аччиқ айрон.

Оч қоринга — намакоб.

Оқ кунда оқарарсан,
Қора кунда қораярсан.

Таваккални тошга ур,
Бахтингдан кўр.

Таваккалнинг эшагини бўри емас.

Таваккалчининг кемаси ботмас.

Таёқсизга товушқон учрар.

Талак уиганни фалак урар.

Танлаб-танлаб тозга учрабди.

Танлаган тулкига йўлиқар.

Тахтинг кулгунча, бахтинг кулсин.

Темир қармоққа — олтин балиқ.

Темирчи тақага ёлчимас,
Бўзчи — белбоққа.

Тилаб олган боламни эчки сузиб ўлдирди.

Толейим толдан экан,
Буйруғим калдан экан.

Тошсиз тарозининг шайини синиқ.

Тул хотиннинг бошига турна тезаклар.

Тут яхшиси — ерга,
Қиз яхшиси — кўрга.

Тўққиз қизнинг тўлғоғи бир келибди.

Уста пичоққа ёлчимас,
Этикдўз — бигизга.

Хариднинг сахтини тилагунча, бахтини тила.

Хизир назар қилмаса,
Эшак бозорига даллол ҳам бўлмайсан.

Хон тахтидан қўрқар,
Қиз — бахтидан,

Хотин бахти эрда бўлар,
Етим — бахти ерда.

Худо урганни пайғамбар ҳам ҳассаси билан туртар.

Худо урган туяни Вайсулқора на қилсин.

Шам ёруғи тубига тушмас.

Шўрга тушган шўри қурир.

Шўрликка йўл ўйилар.

Этикдўзнинг этиги йиртиқ.

Эшагим чўлоқ бўлди,
Манзилим йироқ бўлди.

Эшаклига тулки учрар.

Эшикдан бахт кирса,
Фалокат тешикдан қочар.

Юрганга йўрға йўлиқар.

Яроқлига ёв йўлиқмас.

Ўзим узун бўлсам ҳам, толейим паст.

Ўлганнинг устига тепган.

Ўлганнинг устига — ўн таёқ.

Ўтириб эдим ғамсиз,
Бузоғим туғди думсиз.

Қайғу йўғида қайғу —
Қайнанамнинг ўлгани.

Қаримтанинг устига қор ёғмас.

Қизга олтиндан тахт эмас,
Бармоқдай бахт тила.

Қизнинг бахти — эрнинг давлати.

Қиморбоз ҳам ютар, ҳам ютқазар.

Қордан қутулган, ёмғирга тутилар.

Қоронғу кун мангу бўлмас.

Қудуқ тубига кун тушмас.

Қурчалаган кўзга чўп тушар.

Ҳар йигитга бир омад.

Ҳар нарсанинг вақти бор,
Ҳар бир қизнинг бахти бор.

Ҳар оқшомнинг бир тонги бор.

Ҳуснинг бўлгунча, бахтинг бўлсин.

ҚИЗ УЗАТДИК ЭПЛИ (СЕПЛИ)ГИНА

Abdu — Fri, 26 Dec 2014 07:33:20 GMT

ҚИЗ УЗАТДИК ЭПЛИ (СЕПЛИ)ГИНА

Қиз болани ота-она кўнглининг гавҳари, дейишади. Шунданмикан, қиз фарзанди бор оилада файз-тароват, дастурхонда барака бор. Қиз боланинг қадами етган жойда гўзаллик, саранжом-саришталик ҳоким. Қизларига меҳри пайваст оталар уларни "она қизим”, "уйимнинг фариштаси”, "азиз меҳмон қизим”, - деб эркалашларида олам-жаҳон ҳикмат мужассам. Айниқса, оталар қизларининг кўнгилларини ранжитмасликка интилишади, авайлаб-асрашади. Кўнгил гавҳари, дейишларининг боиси ҳам шундадир, балки.
- Қизларим – меҳмонларим, - дердилар раҳматлик отам, - меҳмон эса отамдай азиз, - деб қўшиб қўярдилар.
Онам эса бир гапни кўп такрорлардилар:
- Қиз боланинг кўнгли ярим бўлади, қиз болани ранжитиш – ота-онанинг дилини оғритишдай гап, - дея ўғиллари зиммасига масъулият юклардилар.
"Кўнгил гавҳари”, "она қизим”, "уйимнинг азиз меҳмони”, деб таъриф берилган, ота-она томонидан беқиёс меҳр билан сийлангувчи қизжонларимизни бир куни улғайтириб, қадди-бўйини, хулқ-атворини безаб, ўзга бир хонадонга узатиб юборамиз. Энди у оиламиз учун янаям азиз меҳмонга айланади. Балки ўз онасига нисбат бериб, "онажон қизим”, деб эркалаб ўстирган оталар шунинг учун ҳам қиз фарзандларига меҳрлари бўлакчадир. Ўзга хонадонга узатилиб кетаётган "меҳмон қизи”нинг кўнглини синирмаслик учун ота-онанинг жони ҳалак. Қизининг балоғатга етганидан қувониб, бўй етган қизини эплигина-сеплигина, қилиб узатиш тараддудига тушишади. Ҳар гал дуога қўл очганларида: "Қизимга яхши жойлардан ато эт, худойим”, - дея илтижо қилишади.
... Қиз узатдик, Талабаликдаги дугонам Тожихон Ғазалкентдан Бекобод шаҳрига Асал қизини узатди. Жонажон дўстлардан бир-иккитамиз тўйга бордик. 2011 йилнинг кузида бўлган бу тўйнинг келиннинг сепларини жўнатиш маросимида ҳаммани ҳайрон қолдирадиган бир ҳолат мени ҳаяжонлантириб юборди. Келиннинг сеплари юкланган юк машинаси ортидан битта "Дамас” автомобили ҳам йўлга туша бошлади. Разм солсам, машина ичи тўла китоб. Шу кўчадан ўтаётган биронта тадбиркорнинг юкидир, деган хаёлда эътибор қилмадим. Лекин ичкаридан "ҳай-ҳай”лаганча чиқиб келган келиннинг холаси: "Энциклопедияларини ҳам юклашсин”, - деса ҳамма қотиб қолди, гўё.
- Буларни неча йилдан бери йиғаман, - изоҳ берди дугонам. – Миллий Энциклопедиянинг ҳар бир чиққан томини олиб қўявердим. "Уй-рўзғор энциклопедияси”, "Тиббиёт энциклопедияси” "Ислом энциклопедияси” – барча энциклопедик адабиётлар менинг совғам. Дадаси эса жаҳон классик адабиёти намояндаларининг тўлиқ асарлари тўпламини ҳадя қилдилар. Асал жуда китобсевар.
Биров: "қизингиз борган жойида китоб ўқиб ўтираркан-да”, - деб кесатди. Биров Тожихоннинг бу ишини маъқуллади. Яна кимдир: "шунча китобнинг пулига фалон давлатда ишлаб чиқарилган мебелни олиш мумкин”, - деди. Яна кимдир: "китобни безак учун олишади, ўзини ўқимишли кўрсатиб”, - дея кулди. Лекин биз билган Тожихоннинг қизи Асал учун китоб ҳар қандай бойликдан-да устун эканлигини ич-ичимдан ҳис этиб турганим учун:
- Тожихоннинг қизига қилган сепининг энг аълоси ҳам шу бўлди, - дедим собиқ курсдошларга.
Худди шунга ўхшаш воқеа ҳақида яқинда телевидение орқали берилган кўрсатувга ҳам гувоҳ бўлиб, қалбим нурга ғарқ бўлди гўё.
Самарқандда қиз узатилди. Келиннинг сепини куёвникига олиб келиб туширишаётганларида бир сандиқнинг оғирлигидан ҳамма ҳайратландилар. Келиннинг сандиғи одатда бунчалик оғир бўлмасди, бемалол икки киши кўтариб кетаверишарди. Лекин бу сандиқни икки киши ўрнидан зўрға жилдиришди.
- Бу келинга тегишли эмас, сандиқлар адаштириб юборилган, - деган фараз билан ортга қайтармоқчи бўлишди. Лекин "сандиқ келинники”, деганларидан сўнг зил-замбил бу юк куёвнинг уйига олиб кирилди. Маълум бўлишича сандиқ тўла китоб экан...
Кўп бора қиз узатдик: қўшни қизни, қариндош қизни, маҳалладош, овулдош қизларни... узатдик. Қайсики қиз узатиш тўйига борсак-да, келин қизнинг сепидан сўз очилди:
- Соф хитой чинниларидан фалон жамланма қилдим, қизимга.
- Тилла занжирнинг ундоғидан қилдим. Сирға-узугини жуфт қилиб бердим, мебелнинг энг яхшисини танлаб олдим...
Хуллас, келиннинг сепи анвойи, кўриб лол қолиш даражасида. Нархлари осмондан. Лекин ҳеч бир ота-она қизимни фалон ўқишда ўқитдим ёки унга фалондай ҳунарларни ўрганиши учун шароит яратдим, деб мақтанмайди. Мақтана олмайди. Чунки ота-оналари эркалатиб ўстирган кўпчилик "она қизлар”имиз кўйлагининг этагини тикдириш учун ҳам чеварга югуришади. Нон ёпиш, ҳар хил пишириқлар тайёрлаш, меҳмон кутиш тугул оддий хамир қоришнинг уддасидан чиқолмайдиган қизларимиз ҳам бор, афсус.
- Китоб – инсонни ҳар томонлама тарбиялайди, - дейди Манғит шаҳрининг "Бешгужум” даҳасида яшовчи ҳожи она Қурбонбека эна. – Ўқиган, касб-ҳунар ўрганган, китобга ошно бўлган қизпошшаларимизнинг барчаси эплигина бўлишади, атрофдагилар билан қандай муомала қилишни яхши билишади. Билсанг, қизим, келиннинг энг катта, қимматбаҳо сепи унинг гўзал хулқ-атвори, эплилиги. Яхши ота-она қизини "онажоним, гавҳарим”, деб эркалатишдан аввал ана шу қизалоқнинг кўнгил мулкини бойитиши керак. Кўнгилдаги мулк – чиройли хулқ-атвор, касб-ҳунаргина қизпошшаларимизга бахт олиб келади.
Хизмат сафарида эканлигимда Манғит шаҳридаги бир оилада бўлдим. Бизни тушликка таклиф қилган хонадон соҳибаси шинам, безатилган уйга бошлаб кирди:
- Келинимнинг уйи, - деди секингина. – Бир ярим йил бўлди, ота-онасиникида яшаяпти.
Ичкари-ташқарили, икки хонали уй кичикроқ музейни эслатади. Қим-матбаҳо мебеллар жамланмаси, компьютер, сўнгги русумдаги телевизор, жимжимадор стол-курсилар, театрлардагидай башанг пардалар, бир бурчакда болалар манежи. Ҳатто сервантнинг бир токчаси тўла китоблар. Йигирма-ўттизтача қалин-қалин китобларга разм солдим. Барчаси ислом дини тарихига оид илмий-назарий, ҳадис илмига оид адабиётлар, ҳатто Ат-Термизий ва имом Бухорий ҳазратларининг ҳадисларидан намуналар ҳам жам эди бу ерда.
- Келинингиз ўқитувчими? – Қизиқдим.
Қайнонанинг ҳафсаласи пир бўлди.
- Қаёқда, дейсиз, ўқимаган. Китобларни безак учун олиб беришган ота-онаси. Уйда китоб турса, обрўси ошармиш. Китоби кўп одамга бошқалар яхши муносабатда бўлармиш... Ишонсангиз, келиним яхшилаб салом беришниям билмайди. "Ссам”, деб салом берса, отасининг олдида уялиб кетаман.
Ана холос. Қизининг "борган жойида тошдай қотиши”ни истаган ота-онанинг тутган йўлини қаранг: "уйда китоб турса, обрў” эмиш. Унда қимматбаҳо адабиётларни жавонга териб қўйиб, эрталаб қайнота-қайнонасига "Ссам”, деб салом бергувчи келинпошшанинг обрўси қаерда қолди? Хонадон соҳибасининг айтишича, арзимаган баҳона билан бир ярим йилдан бери ота-онасиникига кетиб ўтирган келинпошша китобларни умуман ўқимас, бошқаларга ҳам бермас экан. Бу хонадонга оқиб кираётган маънавият чашмасининг йўлини ёпишми ёки келинпошшанинг худбинлигими? Ёки қизининг сепига нодир адабиётларни саралаб, тахлаб қўшган ота-онанинг фаросатсизлигими бу?
Тўғриси, бу башанг, лекин эгасиз уйда мен инсон учун азиз бўлган ҳеч нарсани топмадим. Бу ерда ҳаловат ҳам, меҳр-оқибат ҳам, инсонни ўзига тортувчи гўзаллик ҳам йўқ эди назаримда.
- Ўқишдаги қизимга пальто олиб берганим учун жанжаллашиб кетиб қолди, - дейди қайнопа.
Бу оилавий келишмовчилик – алоҳида мавзу. Лекин шу ерда мен ўз кўнглимдан кечганини яшира олмайман. Азизлар, агар ўша келинпошша обрў, шон учун ота-онаси тахлаб берган ноёб китоблардан ҳеч бўлмаганда биттасини – ҳадисларни варақлаб кўрганида эди, талаба қайнсинглисига пальто олиб беришгани учун жанжал чиқармаган, балки бу пальтони олиб беришларига ўзи бош-қош бўлган бўларди.
Илмни бекитиш, илмдан баҳра олишга интилувчиларга ёрдам бермаслик – динимизда қаттиқ қораланади. Жавонларни тўлдириб нодир китобларни териб қўйсанг-у ундан на ўзинг, на ўзгалар баҳра олмаса, бу – бориб турган гумроҳлик, худбинлик. Афсуски, орамизда китобни шунчаки хўжакўрсинга йиғиб, "муқоваси чиройли, қимматбаҳо китобларни жавонга териб қўйишни мода”, деб тушунгувчилар ҳам йўқ эмас. Лекин китобни ўзига дўст-у қадрдон, энг яқин маслаҳатгўй деб билган инсонлар ҳам борки, уларнинг хонадонларида маънавиятнинг теран илдизларидан сув ичган соғлом ҳаёт нафаси барқ уриб туради. Бундай инсонлар қизларининг қадд-у бўйини ҳам, хулқ-атворини, ҳатто уйларини ҳам ана шу ҳаёт нафасидан ранг олган гўзалликлар билан безайдилар. Бундай оилада камол топган қиз ота-онаси бера олмайдиган қалб уйи безакларини китобдан олади, ўз кўнгил мулкини яратади: гўзал муомалали, рўзғор таълимида бурро, она бўлганида, фарзанд тарбиясида оқила ва фаросатли, меҳрибон рафиқа сифатида шаклланади. Ҳаётга тез аралашиб, янги оилада ўз обрўсига эга бўлади, келинлик мавқеини мустаҳкамлайди. Бу ота-она кўнгил гавҳарлари – қиз боланинг узукка кўз бўлгани, борган жойида илдиз отгани. Шунинг учун ҳам қайноналар бир-бирларига:
- Эпли келин керакми ё сепли?! – дея ҳазиллашадилар.
"Қиз боланинг эпи – тилидан, қайнонанинг феъли – юзидан билинади”, - деб бежиз айтишмаган. Қизларимиз ота-онасиникида нимаики ўрганган бўлса, яхши қайнона – унинг ўрганганларига "ўзидан қўшади”, билмаганини ўргатади. Рўзғор юмушларининг уддасидан чиқолмаган эпсиз келиннинг уй тўла анвойи сепидан не наф? Яхши қиз ўзига сеп йиғишдан олдин аёл киши учун рўзғор тебратишда зарур бўлган энг яхши фазилатлар билан ўз хулқини безаса, касб-корли бўлса, ана шудир унинг сепи. Сеп деганда фақат моддий нарсалар (мебель, чинни, гилам, маиший-анжомлар)ни тушуниш ҳам маънавиятсизликнинг бир кўриниши, аслида. Раҳматлик онажоним айтардилар: "... Юсуф Эшон бобо ҳазратларига яқин дўсти қизини узатмоқчи эканлигини айтганида у зот сўраган эканлар:
- Қизингнинг сепи дурустми?
Дўсти қизига қилган кўрпа-тўшак, қошиқ-товоқ, ...ларни санай бошлабди.
Шунда Эшон бобо уни гапдан тўхтатиб:
- Сеп деганда мен қизингнинг эпини сўрадим”, - деган эканлар.
- Уй тўла қақир-қуқурингдан фойда йўқ, болам. Хулқинг чиройли, эпинг бўлмаса, обрў топмайсан - дердилар доим онам.
Демак, қиз узатиш – қизимизнинг тилаган нарсасини муҳайё қилиб, ўзга уйга кўчириб юбориш эмас, балки унинг қалб уйини маънавий гўзаллик билан бойитиб, гўзал хулқ-атворли, чевар ва пазанда, меҳр-оқибатли инсон сифатида янги ҳаёт остонасига кузатмоғимиз керак. Қизимизнинг энг катта сепи – маънавий баркамоллиги. Маънавий баркамолликка элтувчи йўл эса фақат ва фақат илм-ҳунардир. Илм чироғи ёниқ қалбларнинг ҳаёти тинч, фаровон ва ҳамиша обод бўлади. Ушбу мулоҳазаларни шарҳ этишдан мақсад эса эзгу - илоҳим, қизларимизга яхши ерлардан ато этсин-у уларнинг сепини маънавий бойликлар билан тўлдирайлик. Одоб-ахлоқ, ҳаёт сабоқларидан таълим бергувчи нафис китобларни севиб, ардоқлаб улғайган қизларимизнинг тушган хонадонлари уларнинг қалб мулкидан, эпчиллигидан яшнаб кетсин. Ўғилларимизнинг ёнидаги жуфтлари қадам қўйган остонамиз меҳр-муҳаббатга, яхшиликка чулғансин.
Тўйга, азизлар! Ота уйни тарк этиб, қиз узатилаётир. Қадрдон уйи остонасидан ҳатлаган заҳоти келин номини олиб, ота уйдан меҳмондай кузатилаётган қизгинанинг ўзидан олдин сепи йўлга чиқди. Оламжаҳон сеп – бир уйга сиғмайдиган моддий бойлик қалашиб кетди куёвникида. Лекин бу бойликлар қолиб, уларнинг ичида кичик бир сандиқ барчанинг диққатини тортди: Навоий, Бобур асарлари ихлос билан тахлаб қўйилган сандиқ уйнинг энг тўрига қўйилди. Келин келди. Келин саломидан, ибо-ю ҳаёсидан, эгнидаги гўзал либосидан барчанинг кўнгли тўлди. Худдики бу хонадонга ҳазрат Навоийнинг Лайли-ю Ширини кириб келгандай, дилларда ҳавас уйғонди. Оналар кўнглини бир ширин орзу қучди:
- Киройи келининг шундай бўлса, - дедилар.
- Эплигина қиз экан-а, - ҳавасланишди.
- Қаердан билдингиз?
- Сепига китоб қўшганидан, салом беришларидан, ўзини тутишидан!
- Келиннинг сепи – илми, ақл-фаросати, одоб-икроми, - дея алқадилар.
Қиз узатдик, эплигина,
Ўзга элга ботсин, деб.
Кўнгил уйи сеплигина,
Қотса, тошдай қотсин деб.
Сепига гўзал таълим –
Гул қўшдик, гулоб қўшдик.
Ҳаёт ўзи муаллим –
Ўқи, деб китоб қўшдик.
Робия ЙЎЛДОШЕВА.

БАХТ КЕЛТИРУВЧИ ГУЛЛАР

Abdu — Fri, 26 Dec 2014 07:31:42 GMT

БАХТ КЕЛТИРУВЧИ ГУЛЛАР

Хонаки гулларнинг инсонга бахт келтиришини эшитганмисиз? Бунга кўпчилик ишонмаслиги мумкин, аммо Хитойнинг фэн-шуй таълимотига кўра биз ўз уйимизда меҳр билан парваришлаб ўстирадиган кўпгина хонаки гулларнинг ўзига хос “каромати” бўлиб, уларнинг бири хонадонингизга даромад келтирса, яна бири бахт, бошқаси эса қувонч олиб келиши мумкин.

Аммо шундай гуллар борки улар ўз эгаларига фақатгина салбий қувват ато этиб, умрини хазон қилишга ҳам қодир. Бугун сизларга айнан оилангизга бахт ва қувонч олиб келадиган гулларни таништирмоқчимиз. Рейтингимизнинг биринчи ўрнини спатифиллум ( халқ орасида «Аёл бахти» номи билан машҳур) гули эгаллаган бўлиб, бу кўп йиллик ўсимлик Жанубий Америка ўрмонларида ўсади. Ўсимлик ҳар қандай шароитда ҳам ривожланади, фақатгина унга ҳар куни сув пуркаб туриш, баҳорда эса янги тупроққа кўчириб ўтказиш зарур. Спатифиллум бор хонадонда турмушга чиқа олмаётган қизлар тезда ўз бахтини топишади, аёллар фарзандли бўлишади, оилада эса доимо севги-муҳаббат, ўзаро ҳурмат ҳукмронлик қилади.

Узамбар бинафшаси ёки сенполия эса бундай ижобий таъсири билан иккинчи ўриндан жой олган. Маълумки бинафшалар доимо эътиборда бўлишни ҳуш кўргани боис, ёруғликни севишади. Аммо очиқ қуёшда қолдирсангиз, барглари тезда “куйиб” оқиш-сарғиш рангга киради. Бинафшалар хонадондаги тинчлик-тотувликни сақлайди. Бундан ташқари, хитойликлар уни абадий муҳаббат рамзи сифатида ҳам қадрлашади.

Учинчи ўринни эгаллаб турган хитой атиргули ёхуд гибискуснинг иссиқсеварлиги боиси – унинг асл ватани тропик ўрмонлар бўлиб, 35 даража ҳарорат хитой атиргули учун энг мақбулидир. Агар уйингизда гибискус пайдо бўлса, аллақачон унут бўлиб кетган тўйғуларингизнинг янгиланишини кутаверинг. Хойя, яъни шамсимон чирмовуқ дунёнинг аксарият мамлакатлари, хусусан Италия, Франция, Индонезия, Канадада бир-бирига кўнгил қўйган ёшларнинг энг асосий совғасидир. Уйда ўстирилган хойяни эса ётоқхона деразасининг токчасига қўйсангиз, оилавий бахт олиб келади. Аихризонни халқ орасида “муҳаббат дарахти” деб ҳам аташади. Мазкур хонаки гул 30 см.гача ўсиб, унинг барглари юрак шаклида бўлгани боис ўз эгасига бахт ва муҳаббат келтиради. Калатея гулининг Ватани Жанубий Америка бўлиб, унинг нақш қопланган чиройли барглари ҳар қандай хонадоннинг кўрки бўлиши шубҳасиз. Қадимги ҳиндулар калатеяни “оила бахтининг калити” деб аташган. Сиз ҳам уни хонадонингизда ўстиринг ва уйиингиз бахт ва қувончга тўлишига ишонинг. Хлорофитум ҳам “оила гули”дир. У ҳар қандай шароитга ҳам мослашиб, тез ўсади. Чиройли ғунчалари эса кўнгилларни яйратиб, кўзни қувонтиради. Хлорофитум сувни яхши кўргани учун уни тез-тез суғориб туриш лозим. Оксалисни нафақат уйда, балки боғда, манзарали ўсимлик сифатида ҳам ўстириш мумкин. Яна бир ғаройиб, антуриум гули ҳам борки, кўпчилик уни “эркаклар бахти” деб аташади. Унинг 10 дан ортиқ нави бўлиб, қуёшни ёқтирмайди, юқори намликда ўсади. Унинг заҳарли эканлигини ҳам унутманг. Аммо айнан антуриум эркакларга куч-қувват бағишлаши билан бирга, муваффақият ва бахт келтиради.

Юқорида санаб ўтган гулларнинг бирортасини хонадонингизда ўстиринг. Улар нафақат дераза токчаларингизга кўрк бағишлаб, хона ҳавосини тозалабгина қолмай, албатта оилангизга кутилган бахт ва қувонч келтиришига ишонинг.

Наргис ҚОСИМОВА

Адашган қиз қисмати

Abdu — Fri, 26 Dec 2014 07:30:39 GMT

Адашган қиз қисмати

Она тубида чўғ ловуллаб турган иссиқ тандирдан қайноқ нонларни бир-бир узганча, саватга тера бошлади. Ҳаммасини узиб бўлгач:
– Шаҳло қизим! Мана нон ҳам пишди. Энди тезроқ тайёргарлигингни кўр. Мен унгача овқатни сузаман. Яхшилаб овқатланиб олмасанг, йўл узоқ, қийналиб қоласан, бўлақол,– деди.
Шаҳло эндигина ўн тўққиз ёшни тўлдирган эди. У ҳали умрида бунақанги олис шаҳарга сафар қилмаган, онасининг бағридан узоқлашмаган. Шу боис, бегона юртга бўладиган илк сафари уни анчагина чўчитаётганидан, ҳаяжон ичра йўл тадоригини кўра бошлади.

Қизнинг отаси у ўн икки ёшда эканида оғир хасталик сабаб оламдан ўтганди. Онаси тўрт фарзанди билан бева бўлиб қолгач, болаларини мушук боласини тишида кўтаргандек, авайлаб-асраб катта қилди. Емай-едирди, киймай-кийдирди. Оқ ювиб, оқ таради. Кеча-ю кундуз оғир-енгил меҳнат-машаққатлардан чекинмади. Энг катта фарзанди Шаҳло бўлиб, икки ўғли ҳамда кичик қизи мактабда ўқирди.
Шаҳло ўрта мактабни аъло баҳоларга тугатди. Унинг ўқишига розилик беришдан олдин онаси роса ўйлади. Бегона юрт, нотаниш одамлар. Орасида яхшиси ҳам ёмони ҳам бор. “Юбормайман десам, отасиз ўксик қалби баттар ўксиб қолади. Баъзи ўртоқлари турли олийгоҳларда ўқишяпти, қолганлари омадини синаб кўрмоқлик учун боришяпти. Ўзи ёшлигидан тикувчиликка қизиқарди, майли, борса-борақолсин. Уч ой вақт кўз очиб-юмгунча ўтади-кетади. Баҳонада қизим бир ҳунарли бўлиб қолади.
Онаизор бағрида шунча йил ўстирган боласи — гул-у лоласини кузатаркан унсиз йиғлади. Ич-ичидан бир овоз: “Юборма, бегона юртга ёлғиз юбориб нотўғри қиляпсан!..” дея фарёд қилди. Лекин қалби ичра бонг ураётган бу овозга қулоқ беришга ожизлик қилди. Фарзандининг орзу-ҳаваси учун танлаган қароридан қайтолмади...
Бухоро — Тошкент йўналишидаги автобус ўрнидан қўзғаларкан, Шаҳло дераза оша пастга қаради. Яқинларини кузатишга чиққан одамлар орасидан онасини ахтарди. Онаизор маъюсгина бўлиб бир чеккада автобусни кузатиб турар, кўзларидан ёш сели қуюларди. Онасининг нигоҳлари билан кўзлари тўқнашганда Шаҳло майингина жилмайди ва қўл силкиб қўйди.
Автобус бир меъёрда елиб бораркан, ҳайдовчи мусиқани бақиртириб қўйди. Йўловчилардан кимдир уйқуга кетди, яна кимдир ёнидаги ҳамроҳи билан гурунгни авжига чиқарди, яна кимдир ҳамманинг асабига текканча “қирс-қирс” қилиб писта чақишга тушди.
Шаҳло эса дугонаси Дилфуза билан ёнма-ён ўтирарди. Орқадаги ўриндиқни Дилфузанинг акаси ўртоғи билан банд қилган. Бу йигитлар Тошкентда аллақайси олийгоҳда ўқишади. Дилфуза ҳам акаси ўқийдиган олийгоҳга ҳужжат топшириб, бахтини синаб кўрмоқчи. Қизлар келажакдаги орзулари ҳақида ўзаро суҳбатлашиб кетишди.
Автобус Тошкентга кириб келганда тонг ғира-шира оқараётганди. Йигитлар юкларни автобус юкхонасидан олиб, таксига ортишди. Тўғри Фарҳоднинг квартирасига келишди. У ерда чой ичиб, бир озгина ҳордиқ чиқаришгач, Шаҳло билан Дилфузанинг ҳужжатларини топшириш учун йўлга чиқишди.
— Дилфуза, сен ҳеч Тошкентга келганмисан?— сўради Шаҳло.
— Ҳа, акам онам иккимизни бир марта олиб келганди. Нима эди?

— Ўзим шундай. Чиройли шаҳар экан-а?
— Ҳа, чиройли. Лекин менга ўзимизнинг Бухоромиз ёқади.
— Нега?
— Чунки, бизнинг одамларимиз бошқача. Меҳр-оқибат кучли бизда. Қишлоқда бировнинг уйига узоқдан меҳмон келса, камида учта қўшни хонадон меҳмонга чақиради. Бу ерда эса, ён қўшнингни танимайсан.
Ўшанда келганимизда бир ой турганмиз. Акам бутун шаҳарни айлантирган, барибир жуда зерикканман. Қишлоғимни, одамларини ўшанда биринчи бор соғинганимни ҳис қилганман.
— Менинг эса биринчи бор келишим. Ҳали бу нарсаларни ҳис қилолмайман.
Фарҳод акаларча ғамхўрлик билан синглиси ҳамда Шаҳлонинг ҳужжатларини топширтирди. Сўнг иккаласига квартирасини бўшатиб бериб, ўзи ўртоқлари билан яқин атрофдаги бошқа квартирада яшай бошлади.
Қизлар мамнун эди. Дилфуза китоб ўқишга боши билан “шўнғиб” кетди. Шаҳло эса, бир ҳафтадан сўнг уч ойлик тикувчилик курсида ўқишни бошлади. У ҳафтада икки кун дарсга борар, қолган кунлар уйда вазифаларини бажарарди. Қизларнинг бозор-ўчарларини ҳам Фарҳод олиб келарди. Уларга: “Силарнинг вазифаларинг ҳозир фақат яхши ўқиш. Бошқа ҳеч нарсани ўйламанглар”, дерди.
Ана-мана деб, Шаҳлонинг ўқиш бошлаганига ҳам бир ой тўлди. Бу орада Дилфуза имтиҳонларини топшириб, натижасини кута бошлади.
Бир куни Шаҳло ўқишга озгина кечикиб қолди. Аксига олиб, автобус ҳам кўринай демасди. Шунда бир йигитнинг ўзидан кўз узмай қараб турганини пайқади. Тескари томонга ўгирилганча, диққат бўлиб автобус кутаркан, овоз эшитилди:
— Синглим, сиз ҳам кечга қолдингизми дейман? Қиз ортида турган йигитга ўгирилиб бир қаради-да, индамади.
— Кечирасиз, яна бошқача хаёлга борманг. Мен ҳам автобус кутиб, ишга кечикдим. Аксига олиб, машинам устахонада эди. Шунга сизнинг ҳолатингизни кўриб, ёрдам беролмаганимдан хижолат бўлдим-да.
Қиз яна ҳеч нарса демади.
— Бирор жойда ўқийсизми дейман?
— ...
— Нега жавоб бермайсиз? Ё шунчалик қўрқинчлиманми?
Хайрият, Шаҳлонинг бахтига автобус келиб қолди. У шоша-пиша автобуснинг орқа эшигига югураркан ичида ўйлади: “Вой, яхшиям қутилдим-а!”
Қиз қўлидаги соатига қаради. Дарс бошланганига роппа-роса ўн дақиқа бўлди. Ҳали бу автобус қачон етиб боради!.. У шундай хаёллар оғушида кетаркан, ўзидан сал нарироқда ҳалиги йигитнинг ўзидан кўз узмай турганини кўриб, юраги “шув” этди: “Онам айтгандилар-а, бегона шаҳарда яхшидан ёмон кўп бўлади, деб. Ёмонлардан биттаси шу бўлса керак!”
Автобус ўқув марказидаги бекатда тўхташи билан қиз югуриб тушиб олди. Сўнг олди-ортига қарамай, чопқиллаганча бинога кириб кетди. Кириб борганида устози уй вазифаларини текшириб бўлиб, энди янги мавзуни бошламоқчи бўлиб турган экан.
Шаҳло дарсдан сўнг устозининг ёнига бориб, автобус кутиб қолганини айтди ва кечирим сўради. Кейин уй вазифасини топширди-да, янги уй ишини такрор сўраб
олди. Ишлари битгач, енгил нафас олиб, кўчага чиқди.Бекатга етиб келди. Кўзлари олазарак бўлиб атрофга қаради. Хайрият, ҳеч ким йўқ экан. Автобус келиши билан унга чиқиб олди.
Қиз қўрқув нима эканини шунда англади. Ўзини умрида биринчи бор ёлғиз, ночор ва ғарибдек ҳис қилди. Уйга келиши билан бўлган воқеани дугонаси Дилфузага айтиб берди. Дилфуза:
— Яна бир марта гапирса, Фарҳод акамга айтамиз,— деди.
— Энди учрамаса керак,— деди Шаҳло.

Дугоналар биргаликда овқат пиширишди. Сўнг Фарҳоднинг келишини кута бошлашди. Эшик қўнғироғи чалинди. Иккиси баравар эшикка югуришди. Келган Фарҳод экан:
— Дилфуза, табриклайман!
— Нима билан?
— Ўқишга кирганинг билан!
— Вой, ростданми? — Дилфуза югурганча акасини қучоқлаболди.
— Мен ҳам табриклайман!— жилмайди Шаҳло.
— Шаҳло, сен ҳам ҳужжат топширсанг бўларкан. Балки кириб қолармидинг?— чин дилдан афсусланаётгани билиниб турарди дугонасининг.
— Йў-ўқ, мен тўрт-беш йил онамдан йироқда юролмайман... Ёлғиз ўзлари укаларим билан қийналиб қоладилар...
— Тўғри... Майли, Худо хоҳласа, уста тикувчи бўласан. Тикувчилик ҳам яхши касб, шундай эмасми?— унинг кўнглини кўтаришга уринди Дилфуза.
Эртаси кун Шаҳло вақтли йўлга тушди. Бекатга етиб келганида эса, яна тунов кунги йигитга рўпара келди. Йигит қиздан кўз узмай қараб тураверди. Шаҳло билмаганга олиб, автобус кута бошлади. Йигит худди эски танишига гапираётгандек:
— Синглим, юринг машинамда ташлаб қўяман,— деди.
— Раҳмат, кераги йўқ! Сиз оввора бўлманг, ҳозир автобус келиб қолади.
Автобус тўхташи билан қиз туртиниб-суртиниб унга чиқиболди. Гап нимада эканидан бехабар йўловчилар “Нега бунча ҳовлиқасан!” дегандек ёвқараш қилиб қўйишди.
Шаҳло кечаги топшириқни аъло баҳога бажарганди. Унинг тиккан кўйлакчасини кўрган устози: “Бу қизимизнинг қўли анча келишиб қолибди. Ишини кўрган одам, уста чевар тиккан деб ўйлайди”, деди. Устозидан бундай мақтов эшитган Шаҳло кўтаринки кайфиятда уйига қайтаркан, бекатга қандай етиб келганини билмай қолди. Не кўз билан кўрсинки, бекатда уни ўша шилқим “ошиғ”и кутиб турарди. Бу гал у ўқув марказ биноси олдидаги бекат яқинига машинасини қўйганча унга суяниб, нигоҳлари билан қизни таъқиб этарди. Шаҳло эътибор бермасликка уриниб ўтаркан, шартта йўлини тўсди-да:
— Ҳой қиз, яхшиликча машинага ўтиринг, йўқса шунча одамнинг кўз ўнгида шартта қўлингиздан тутиб, ўзим ўтқизиб қўяман!— деди пўписа оҳанггида.
Ундан бундай ҳаракатни кутмаган қиз:
— Ўзи мендан нима истайсиз? Нега ёпишиб олдингиз? Ахир бир-биримизни танимаймиз-ку!— дейишга журъат қилди. Шунга йигит салгина юмшаб:
— Тушунсангиз-чи, сизга ҳеч қандай ёмонлик қилиш ниятим йўқ. Манзилингизга кузатиб қўймоқчиман холос! — деди.

Шаҳло унинг машинаси олдига қандай борганини, қандай ўтирганини ўзиям билмай қолди. Машина қўзғалди. Қиз қаттиқ қўрқиб кетганидан титраётгани билиниб турарди. Гўё юрагининг дукур-дукури ҳамма ёққа эшитилаётгандек нафасини ичига ютганча жимгина ўтирар, ўзини қўлга олишга уринарди.
— Қўрқиб кетдингизми? Кечиринг, бундай қилмоқчи эмасдим. Фақат ўша сизни биринчи бор кўрганимдан буён ҳаловатим йўқолди. Адашмасам, бу ерлик эмассиз-а?— деди йигит сўзамоллик қилиб.
— Йўқ... Сиздан илтимос, бошқа йўлимни тўсманг! Мен ўқиш учун Бухородан келганман. Ўқишим тугаши билан қайтиб кетаман. Мен сиз ўйлаган қизлардан эмасман!..
— Исмингиз нима, ҳеч бўлмаса шуни айтинг?
— Шаҳло.
— Шаҳло, мен сизни севиб қолдим!
— ...
Машина Шаҳло тушиши лозим бўлган бекатда тўхтади. Қиз индамасдан тушди-да, эшикни оҳиста ёпиб, уйи томон йўлолди.
Шуҳрат исмли бу йигит оилали бўлиб, иккита фарзанднинг отаси эди. У то уйлангунгача ҳам мингта қизга севги изҳор қилган, мингтасига “Сизга уйланаман”, дея ваъда берганди. Лекин онаси танлаган қизга уйланиб, икки фарзанднинг отаси бўлди ҳамки, унинг муҳаббатга “ошно” юраги чиройли қизларга талпингани-талпинган. У қизларни ўзининг ширин сўзи билан ром қилар, мабодо буни эплай олмаса, қўпол-қўрслигини ишга соларди. Унинг ҳийла-найранглари тузоғидан камдан-кам қизлар омон қолишарди. Бу гал ҳам ўзининг разил мақсади томон одимлашда давом этди.
Ҳар кун эрталаб таниш бекатда Шаҳлонинг йўлини пойлар, ўқишдан чиққан қиз яна уни ўқув маркази яқинидаги бекатда учратарди. Шу-шу қишлоқдан келган соддагина гўзал қиз унинг ширин гаплари-ю, бир-биридан ёлғон ваъдаларига қандай қилиб алданиб қолганини ўзи ҳам билмай қолди. Бу пайтда қизнинг ўқиши битишига атиги ўн-ўн беш кун вақт қолганди...
Шаҳло йиғлади:
— Энди мен қандай қилиб уйга қайтаман? Онамнинг кўзларига қандай қилиб қарайман? “Одам юбораман, тўй қиламиз”, дегандингиз. Ёки буларнинг барчаси ёлғон ваъдаларингизмиди?
— Шаҳло, яна озгина шошмай тургин, сендан илтимос! Биттагина ишим бор, шуни битказиб олай. Ахир ўзинг яхши биласан, тўй қилиш учун пул керак.
— Қачон одамларингизни юборасиз? Мен ўқишим битгандан кейин қололмайман. Дарҳол қайтишим керак, йўқса онам хавотир оладилар.
— Ўзим айтаман. Сен ўқишинг тугаши билан уйингга қайтаверасан. Менга манзилингни яхшилаб тушунтирсанг бас, одамларимни ўзим олиб бораман. Ҳеч нарсадан хавотирланма, ҳаммаси яхши бўлади!
Қизнинг юм-юм йиғлашдан ўзга чораси йўқ эди...
Ҳар куни Шаҳлонинг йўлини пойлайдиган Шуҳрат борган сари камнамо бўлиб борарди. Қизнинг "Кеча нега кўринмадингиз?" деган саволига “Айтдим-ку, бир зарур ишим бор, деб. Шунинг кетидан югуриб юрибман”, дея осонгина қутиларди.
Шаҳлонинг ўқиши тугагандан сўнг кутилмаганда Шуҳрат ер ютиб кетгандек ғойиб бўлди-қолди. Қиз нима қилишини, кимга “дод!” дейишини билолмасди. Имтиҳон топшириб, ҳужжати қўлига тегди ҳамки, ундан дарак бўлмади. “Уйга қайтганимдан кейин мабодо Шуҳрат аканинг одамлари келмаса, нима қиламан? Ростдан ҳам мени лақиллатканмикан? Бўлмаса, ўқишим битганидан хабари бор, бир маротаба келиб хабар олмасмиди? ” деган шубҳа қизнинг ич-этини тирнай бошлади. Ўйлаб-ўйлаб охири: “Уйга бориб бирон ой кутаман. Борди-ю, алдаган бўлса, нима қилиб бўлмасин, Тошкентга қайтишим керак!.. Онамга қандай баҳона қилсам экан?” деган хаёл миясидан чиқмай қолди.
Унинг “саргузаштларидан бутунлай бехабар бўлган Дифуза:
— Шаҳло, эртага уйга қайтаркансан, акам кузатиб қўяркан,— деди.
Шаҳлони ваҳима босди. Ҳар лаҳза Шуҳратни кутаркан, охирги кунни қандай ўтказганини билмайди. Туни билан мижжа қоқмади.
Ниҳоят, сафар тугаб, Тошкент-Бухоро йўналишли автобусда уйга қайтаётган қиз йўл бўйи минг ўлиб, минг тирилди. У ўзини нималар кутаётганини ўйласа, юраги орқага тортиб кетарди. Бу ҳам камлик қилгандай, бензин ҳидидан кўнгли беҳузур бўлиб, бора-боргунча қайт қилиб кетди...
— Она қизим, эсон-омон келдингми! Мусофир юртда қийналмадингми? Кута-кута кўзларим тўрт бўлди. Уч ой эмас, уч йилдик туюлди менга, онагинанг ўргилсин!— қизини бағрига босиб, тинмай гапираётган онаизорнинг кўзларидан ёш ёмғирдек қуюларди...
— Она-бола уйга киришди. Ҳол-аҳвол сўрашаркан қизига термулиб турган она:
— Шаҳло, тобинг йўқми жоним болам? Анча толиққан кўринасан,— деди хавотирланиб.
Нима деб жавоб беришини билмай қолган қиз:
— Йўқ, ҳаммаси яхши. Фақат автобусда бир оз қийналдим, шундан бўлса керак...— деди онасининг кўзларига қараёлмай.
— Қизим, тикувчиликни яхши ўрганиб олдингми? Ўқиганлигинг ҳақидаги ҳужжатниям беришдими? — сўради она қизиқсиниб.
— Ҳалиги-и... Ўқиш битди, тикувчиликни яхши эгалладим, фақат...
— Нима фақат?
— Ҳужжатимизни бир ойдан сўнг беришаркан...
— Вой, шунақами? Яна борасанми? Яхшиси, Дилфуза дугонанг ёки акасидан илтимос қиламиз.
— Йў-ў-ўқ... Бошқа одамга беришмайди. Ўзим боришим керак...
Шаҳло сумкаларидаги нарсаларни чиқараркан, ҳужжатлари орасида турган “Тикувчилик гувоҳнома”сини секингина бекитиб қўйди. Онасини алдагани учун ўзини кечиролмас, ич-ичида бир изтироб, алам йиғларди... “Нега-нега унга ишондим? Қандай қилиб унинг тузоғига илиндим-а! Шунчалик ҳам аҳмоқ бўламанми? Онамнинг, онаизоримнинг кўзларига қандай қарайман? Ким деган одам бўлдим? Мени шу ниятларда катта қилганмиди? Шунчалик чеккан машаққатлари каммиди? Нега шуни олдинроқ англамадим!..” дея ўзига бўлган нафрати алангаланарди.

* * *

Шуҳрат эса Тошкентнинг кўчаларида машинаси билан у ёқдан-бу ёққа ғизиллаб, ўзининг янги-янги тузоқларини ёш, гўзал қизларнинг йўлларига қўйиш билан оввора эди.
Йўл чеккасида турган йигитлар унга “тўхтанг” ишорасини қилди. У машинани тўхтатди. Йигитлардан бири:
— Ака, бизни вокзалга олиб бориб қўйинг,— деди.
— Ўтиринглар.
— Бухороликмисизлар?— уларнинг гапириш шеваларидан тахмин қилди Шуҳрат.
— Ҳа, уйга қайтаётгандик. Бир соатдан кейин автобусимиз жўнайди,— дейишди.
Уларни айтган ерларигача олиб бориб қўйди. Машинасини ортга бурмоқчи бўлиб турган Шуҳратнинг кўзлари ногаҳон таниш бир қизга тушди. Яхшилаб қараса, Шаҳло экан! У катта юк сумкаси ёнида бировни кутиб турар, кўзлари жавдираган кўйи одамлар орасидан кимнидир изларди!
Шуҳрат бир лаҳза довдираб қолди. “Яхшиям, мени кўриб қолмади. Ўзи ундан қочиб юргандим!” дея ўйлади-да, “чизиб” юборди.
Вокзалдан анча узоқлашгач, енгил нафас олди: “Хайрият, қутилганга ўхшайман! Лекин, жуда чиройли қиз эди-да!”
У шум нафсининг орзу-армонларини ҳисоб-китоб қиларкан, лоақал бир маротаба бўлсин, бир инсоннинг — гулдек навниҳол қизнинг ҳаётини, бахтини, келажагини барбод қилганини ўйлаб ҳам кўрмасди! Шаҳлонинг орзуларини армонга, нафсининг қурбонига айлантирганидан виждони қийналмасди! Аксинча, Шаҳлонинг кетиши билан боғлиқ, камгина давом этган шаҳвоний туйғуларининг эрта якун топганидан афсус чекарди! Нафсининг қулига айланган, ҳаётни фақат шу жирканчликдан иборат деб биладиган бундай кишини инсон дейишимизнинг ўзи балки хатодир? Инсон деган муборак номга нолойиқ бундай жонзотдан одамийлик деган, виждон деган туйғуни талаб қилишимизнинг ўзи балки хатодир!
Шуҳрат ўша куни тўйиб ичди. Тўйиб эмас, бўкиб ичди! Уйига келгач, остонада уни кутиб олган хотинини бўралаб сўкканча тўғри ётоғи томон юрди. Дадасининг келганини билиб, югуриб чиққан иккита қоракўз фарзандига ҳатто қараб ҳам қўймади. Ота меҳрига ташна норасидалар қўмсаган нарсаларини яна оналарининг куйган бағридан излашди!..
Ўша тунда туш кўрди. Тушида Шаҳлони кўрди. У тинмай йиғлармиш. Фарёд қилганча Шуҳратнинг оёқларига тиз чўкибди. Қизнинг йиғиси кучайган сари унинг кулгиси қистармиш. Ва қаҳ-қаҳ уриб кула бошлабди! Шунда Шаҳло шартта ўрнидан турибди-да: ”Икки дунёда розимасман!” дебди. Бошқа бир сўз демасдан югуриб, қоронғуликка синггиб кетибди.
Шуҳрат қаттиқ қўрқув билан уйғониб кетди. Пешонасини муздай тер босди. Дағ-дағ титрар, нимадан бунчалик қўрқаётганини фаҳмлаёлмасди.
Кун бўйи ланж бўлиб юрди. Боши тарс ёрилай дерди. Бу ўша касофат ичкиликнинг оқибати эди. Машинасида кетаркан ўзича ўйлади: “Бугун рулга ўтирмаганим тузукмиди? Аксига олиб, иши ҳам юришмаяпти”. Шундай хаёллар оғушида кетаркан, муюлишдан қайрилган катта юк машинасини кўрмай қолди. Жонҳолатда оёғини тормозга босди. Бироқ, энди кеч эди!..

* * *

Шаҳло ўзида ғалати ўзгаришларни сеза бошлади. Бирортаям ҳид ёқмас, сал нарсага кўнгли айнайверарди. Аввалига ўтиб кетади, деб ўйлади. Лекин кун ўтган сайин бу ҳолат кучайиб, аҳволи ёмонлаша бошлади. Хаёлига келган фикрдан ўзи ҳам қўрқиб кетди. “Бўлиши мумкин эмас!..” деди пичирлаб.
У ўзини муаллақ туриб қолгандек ҳис қилар, гўё биттагина ҳаракат, биргина киприк қоқиши билан ерга келиб уриладигандек, кўзларини катта-катта очганча қотиб турарди.
Бир йилдек узоқ туюлган бир ой вақтни амаллаб ўтказди. Сўнг яна “гувоҳнома” баҳонасида Тошкентга равона бўлди. Тўппа-тўғри Дилфузанинг олдига борди. Унга бўлиб ўтган ҳамма воқеани айтиб берди. Дилфуза қулоқларига ишонмади. Фақат: “Нега олдинроқ айтмадинг? Уни топишнинг бирор чорасини кўрармидик?..” деди афсусланиб.
Лекин энди ҳеч қандай пушаймон фойда бермасди. Бундан ташқари, Шуҳрат деган одам қисқагина умри давомида ишлашга “улгурган” улкан гуноҳларининг, қилмишларининг жавобини бериш, жазосини чекиш учун бу дунёдан сафар қилганига ҳам бир ойдан ошганди...
Шундай қилиб, Шаҳло бошини қайси тошга уришини билмасдан “дод!” деб қолаверди. Кириш жуда осон бўлган бу хато йўлдан чиқиш, ҳаммасини унутиш жуда қийин эди! У узоқ ўйлади. Сўнг Тошкентда қолишга қарор қилди. Тикувчилик ҳунарини ишга солиб пул топади, тинимсиз ишлайди. Бошқа иложи йўқ, уйига қайтолмайди...
Дилфузанинг ёрдами билан ишни бошлади. У ўзи билан бирга ўқийдиган қизларни олиб келиб Шаҳло билан таништирди. Унинг яхши чевар эканини билдирди. Шундай қилиб, бошида бир-иккита қизнинг кийимини тикиб, амаллаб пул топишни бошлаган Шаҳло бир-икки ой ичида буюртмаларга “кўмилиб” қолди.
Ва кун ўтган сайин ҳомиладор эканлигига шубҳаси қолмади...
Онасига: “ Мен ишлаяпман. Бир оз ишлаб, сўнг уйга қайтаман. Мендан асло ташвишланманг”, деган мазмунда мактуб жўнатди.
Орадан уч ой ўтгач, уйига бориб-келди. Ҳеч нарсадан хабари бўлмаган онаизори уни яхши кутиб олди. Ишлари қандай кетаётганини, қачон бутунлай қайтишини сўради. Бир-икки жойдан совчилар келаётганини билдириб: “Қизим, агар бирор кимда кўнглинг бўлса, айт. Мен сенга қарайман”, деди. Онасининг самимий гапларидан юраги тўлиб кетган Шаҳло кўз ёшларини кўрсатмасликка уринди. “Онажон, яна бир оз ишлаб, ҳунаримни чуқурроқ эгаллай. Тошкентга қайтганимдан сўнг уста тикувчига шогирд тушаман. Кейин парда тикишга ҳам ўқимоқчиман. Қайтганимдан кейин бир гап бўлар...” деди.
У бу гал Тошкентда узоқроқ қолиб кетди. Вақт-соати етиб, кўзи ёриди...
Шифокорлар чақалоқни йўргаклаб онасига топшираркан: “Мана ширингина қизчали бўлдингиз!” дейишди. Шаҳлонинг йиғлаётганини кўргач эса: “Нега йиғлайсиз? Ҳали ёш экансиз, кўп ўғилларингиз бўлади, хафа бўлманг! Эсон-омон туғилганига севинсангиз-чи!” дея далда беришга уринишди.
Қордек оппоқ йўргакда ойдек бўлиб кўринган бу беғубор вужуд гўё нималарнидир тушунаётгандек жимгина қараб ётарди. Шаҳло уни бағрига босаркан, ўкириб юборди. У йиғларкан, қаро кечмиши кино тасмасидек кўз олдидан бир-бир ўтарди. У йиғларкан, мавҳум келажаги кўз ўнгида намоён бўларди!..
Қизчага Заҳро дея исм қўйди.
Туғруқхонадан чиққач, бола билан иш ҳам тиколмай қолди. Йиққан-терган пули туғруқхона ходимларининг ўпқон чўнтакларига юқ ҳам бўлмаганди. Шу боис қийналса ҳам тунлари иш тика бошлади. Бир қўлида болани кўтариб, иккинчи қўли билан рўзғор юмушларини қилган маҳали онасининг чеккан машаққатларини ҳис қилгандек бўлди. Ана шундагина оналарнинг, аёл зотининг қадрини билди!..
Кунларнинг бирида бир аёл билан танишиб қолди. Бухоролик экан. У Шаҳлонинг тиккан ишларини кўргач: “Мен билан кетасизми? Менинг уйимда туриб, ишингизни давом эттираверасиз. Қизларимга ҳунарингиз сирларини ўргатасиз”, дея таклиф киритди.
У ўйлаб кўргач, рози бўлди. Шундай қилгани маъқулдек кўринди. “Бегона юртда шунча қийналганим етар. Унинг қаерида яшамай, ўзимнинг юртимда бўлганим яхши. Онамни, укаларимни ҳар-ҳар замон кўриб тураман...” деган қарорга келди.
Шундай қилиб, қизчаси роппа-роса икки ойлик бўлганда она юрти Бухоро томон йўл олди. Юраги ҳаприқарди. Аёлнинг уйига жойлашди. Шунда ўз уйини, онасини, жигарларини жуда соғинганини ҳис қилди, эзилиб йиғлади... Лекин на илож? Ғишт қолипидан кўчиб бўлган. Унинг бу фожеасидан хабардор бўлган аёл унга:
— Шаҳлохон, энди болангизни кимгадир берасиз. Йўқса, бола билан ҳеч қандай иш қилолмайсиз! Кўриб турибсиз, менинг сираям вақтим йўқ!— деди буйруқ оҳангида. Қиз унинг гапларидан бошига зарба егандек бир зум довдираб қолди. У аросатда қолганини ҳис қилди.
Бу адолатсизлик эди! Чунки, аёл Тошкентда бунақа шарт қўймаганди. Йўқ-йўқ бу зулм эди! Эндигина икки ойлик, яъни олтмиш кунлик бўлган, ҳали она ҳидига, сутига ва меҳрига тўймаган норасида гўдакни онасининг бағридан айиришни айтинг, яна қандай баҳолаш мумкин?!
Тўғри, барчаси учун Шаҳло айбдор-гуноҳкор. Лекин гўдакнинг айби нима?!
Шундай қилиб, Шаҳло қизчасига энага излай бошлади.

* * *

Муҳаббат опа ўзлари яшайдиган кўп қаватли уй олдини қўшнилари билан бирга тозалашаётган эди. Уларнинг олдига қўлида чақалоқ кўтариб олган ёшгина бир қиз келиб салом берди.
— Ваалайкум ассалом, қизим яхшимисиз? — деди Муҳаббат опа.
Қиз нимадир демоқчи бўлиб оғиз жуфтлаб турар, лекин тили айланмасди. Ниҳоят у дудуқланганча:
— К-кечирасиз, м-мен боламга энага излаётгандим...— деяолди.
— Қизим, гўдак ҳали жуда кичкина-ку, ўзингиз қараганингиз яхши эмасми? Ёки талабамисиз?— қизгинага ачиниб сўради Муҳаббат опа.
— Йўқ... Талаба эмасман, тикувчиман. Бола билан ишлаёлмаяпман...
— Озгина катта қилиб, кейин ишлай қолмайсизми? Ҳеч бўлмаса бир ёш қилинг. Чунки, унга онасининг меҳрини ҳеч ким беролмайди, — гапга аралашди қўшни аёллардан бири.
— Ишламасам бўлмайди...— қизнинг кўзлари намланди.
Бир кўзларида ёш қалқиб турган қизга, бир онасининг қўйнида ҳеч нарсадан бехабар пишиллабгина ухлаб ётган чақалоққа қараркан, Муҳаббат опанинг кўнгли бузилиб кетди. Гўдакка нисбатан меҳри товланиб:
— Мен уйимдагилар билан маслаҳат қилиб кўрай-чи. Агар бир-икки ойга бўлса, балки қараб берарман,— деди.
— Қачон келай?— сўради Шаҳло.
— Эртага келинг,— жилмайди аёл.
Шаҳло улар билан хайрлашиб, ортига қайтди. Унинг ортидан қараб қолган аёллар бир-бирларига “тушунмадим” дегандек елка қисиб қўйишди.
Муҳаббат опанинг юраги ҳаприқар, нега бунақа ҳолатга тушиб қолганини ўзи ҳам англаёлмасди. Гўдакни бир кўргандаёқ юраги “жиз” этганди.
Ҳамма ёқни саранжом-саришта қилиб, кечки овқатни тайёрлаб қўйган аёл эрининг ишдан қайтишини бетоқатлик билан кута бошлади. Эшик қўнғироғи жиринглаши билан болаларидан олдин югуриб бориб очганча “Яхши келдингизми?” дея эрини қарши олди.
Дастурхон тузади. Оила аъзолари жам бўлиб овқатланишди. Сўнгра хонтахта атрофида ширин суҳбат қилиб ўтиришаркан, Муҳаббат опа гапни нимадан бошлашни билмай қийналарди. Ахийри турмуш ўртоғига бугунги воқеани сўзлаб берди. Сўзини якунларкан:
— Дадажониси, негадир ўша гўдакка қарагим келиб кетди. Билмадим, жувоннинг кўзларида қандайдир дард борга ўхшаб туюлди. Шунданми, унга юрагим ачишиб кетди. Майли, савоб бўлармиди?..—деди мўлтирабгина.
— Қийналиб қолмайсанми?
— Бирон ой қараб кўрай-чи...
— Шуни хоҳлаётган бўлсанг, ўзинг биласан.
Эридан бу жавобни кутмаган Муҳаббат опа қувониб кетди. Энди тонг отишини, меҳри тушиб қолган ўша чақалоқни кўришни интизорлик билан кута бошлади. Бирдан хаёлига "Келмай қолишса-я, бошқа бировни топган бўлса-чи?" деган фикр келди. Шундай хаёллар билан кўзи илинди.
Эрталаб вақтли туриб, эрини ишга кузатди. Болаларини ўқишга жўнатди. Сўнгра юраги дукурлаганча кичик уйидаги нарсаларни чиқариб, чақалоқ учун жой тайёрлай бошлади. Ишини якунлагач, "Энди кўчага чиқиб турайин, яна қизгина уйимни тополмай қайтиб кетмасин. Ахир кеча шошганидан эшигимни сўрашни унутибди-ку!" деганча пастга тушди. Ярим соатлар чамаси вақт ўтгач, узоқдан қўлида бола кўтарган аёл кўринди. Бу аниқ кечаги жувон эди!
Муҳаббат опанинг юраги яна ҳапқира бошлади. Шаҳло кечаги аёлни таниб салом берди:
— Ассалому алайкум опа! Яхшимисиз?
— Ваалайкум ассалом, қизим! �зингизнинг аҳволингиз яхшими?
— Раҳмат... Нима бўлди, уйингиздагилар билан маслаҳатлашдингизми?— сўради Шаҳло кўзларини жавдиратиб.

— Ҳа, сўрадим. Турмуш ўртоғим рози бўлдилар.
Аёлнинг бу жавобидан хурсанд бўлиб кетган Шаҳло:
— Мен сизни албатта рози қиламан! Ўар ой олтмиш минг сўм бераман. Фақат... фақат қизимга яхши қарасангиз бўлгани!..
— Сиз уни эмизасизми?
— Йўқ, қўшимча овқатга ўргатганман.
— Вой эсизгина-ей!.. Шундоқ кичкина гўдак ҳалитдан қўшимча овқат еса-я! Ахир ҳозир унинг учун энг зарур ва фойдали овқат сутингиз-ку? Кўкракдан ажратмаганингиз тузук эди. Она сутини тўлиқ икки ёшгача эмган бола жисман ҳам руҳан ҳам соҚлом бўлади,— шундай дея гўдакни қўлига олган Муҳаббат опа ачиниш билан баҒрига босди. Чақалоқ миттигина оҒзини очиб, кўкрак изларди...
Шаҳло бир сўз демай кўзларида ёш айланганча, бегона аёл қучоҒидан жой олган гўдагига термулиб турарди...
— Кечки пайт олиб кетасизми?
— Йўқ, ҳар икки-уч кунда хабар олиб тураман...
— Нима? Уни ҳали кеча-ю кундуз қолдирмоқчимисиз?
— Сиздан илтимос...
— Мени тўғри тушунинг, синглим. Ўзимни эмас, болангизни ўйлаяпман. Ҳали, сутингиздан— насибасидан айрилгани етмагандай, гўдак шўрликни меҳрингиздан ҳам айирмоқчимисиз?!
—...
— Вой, ёшлар-ей! Нега булар фақат ўзини ўйларкин-а!
— Мана бу сумкада керакли нарсалари бор. Майли, мен кетдим...
— Шошманг, исмини айтмадингиз-ку?
— Ҳа, эсим қурсин. Исми... исми Заҳро...
— Ўзингизники-чи?
— Меники... Шаҳло... Хайр бўлмаса.
— Хайр. Ўа айтгандай, меники Муҳаббат!

Шаҳло ортига қайрилмай кетиб борар, йўл қўйган битта қўпол хатоси сабаб ҳаёти остин-устун бўлиб кетганидан, надомат ёшларини йўлма-йўл тўкиб борарди...

Муҳаббат опа гўё хазина топиб олгандек, севинчи ичига сиҚмасдан болани маҳкам баҚрига босиб олди. Уйига кириши билан болани ўзи тайёрлаб қўйган беланчакка ётқизди-ю, энг аввал ишни исириқ тутатишдан бошлади. Сўнгра болани овқатлантирди, таглигини алиштириб, ҳўл бўлганини дарров ювиб қўйди.
Чақалоқни қўлига олиб, унга яхшилаб қараркан: "Кўз тегмасин-а, шунақаям ширин бўладими?" деди. Сўнг: "Онасининг бошига тушган қандай ташвиш гўдакнинг энг ширин пайтида, энг парваришталаб эканида бундай улкан масъулиятдан кечишга мажбур қилган экан? Унга Қирт бегона бўла туриб, менинг меҳрим тушиб қолди-ку!.." дея ўйлади.
Муҳаббат опа кеча-ю кундуз гўдакка парвона бўлди-қолди. Лекин уч кун ўтди ҳамки, Шаҳлодан дарак бўлмади. Бундан аёл хавотирлана бошлади. Эрига нима дейишини билмай қийналарди. Роппа-роса бир ҳафта бўлганда Шаҳло яна келди. Боласини маҳкам баҚрига босиб олган, елкалари силкинар, лекин овози чиқмасди...
Сўнгра Муҳаббат опа билан бир оз суҳбатлашиб ўтирди. Сумкасидан бир тахлам пул чиқариб берди-да:
— Мана олтмиш минг. Бу эса боланинг овқати. Майли опа, энди мен қайтай...
— Қачон келасиз?
— Билмадим, имкониятимга қарайман...

* * *

Муҳаббат опа кун ўтган сайин гўдакка қаттиқроқ боҚланиб қолаётганини ҳис қиларди. Алла айтиб болани ухлатгач, унинг кийимларини юваркан, эшик қўнҚироҚи босилди.
— Ҳозир,— овоз берди аёл. Бориб очди, остонада қайнонаси Муаттар хола турарди.
— Ассалому алайкум, хуш келибсиз!— шоша-пиша қўлидаги совун кўпикларини сочиққа артганча орқага тисарилди.
— Ваалайкум ассалом, яхши ўтирибсизларми?— дея келини билан қучоқлашиб кўришди қайнона.
Муҳаббат опа дарҳол дастурхон ёзди, чой дамлади. �тириб дуо қилишгач, келини билан ҳол-аҳвол сўрашаётган қайнона чақалоқ йиҚисини эшитиб:
— Вой, меҳмонингиз бормиди?— деди ажабланганча.
Муҳаббат опа қайнонасига бўлган воқеани ётиҚи билан тушунтирди. Табиатан болажон бўлган Муаттар хола гўдакни кўришга шошилди. қайнона-келин бири қўйиб иккинчиси уйқудан уйғониб йиғлаётган гўдакни эркалай бошлашди.

— Онаси тез-тез келиб турибдими?
— Бир ҳафта ўтказиб келди...
— Вой-ей, бола ичикиб қолмасмикин? Майли, яхшилаб қаранг, савоби сизники,— чақалоқни бағрига босганча жилмайди қайнона.
Бир ҳафта-ўн кун ичида бу оиладагиларнинг барчаси янги меҳмонга ўрганиб қолишди. Шундоқ ҳам набираларидан тез-тез хабар олиб турадиган Муаттар холанинг бир оёҚи ўҚлининг уйида бўлиб қолди. Лекин ўн беш-йигирма кун ўтди ҳамки, Шаҳлодан дарак бўлмади.
Бу гал роппа-роса бир ой ўтказиб келган Шаҳлони кўрганда Муҳаббат опа ўзини тўхтатолмади:
— Синглим, ахир болангиз-ку! Наҳотки соғинмаган бўлсангиз? Нега бундай узоқ вақт йўқ бўлиб кетдингиз? Менга тўғрисини айтинг, қандай дардингиз бор?
Ноилож қолган Шаҳло бошидан ўтказганларини бирма-бир айтиб беришга мажбур бўлди. Унинг ҳикоясини тингларкан, Муҳаббат опа қулоқларига ишонгиси келмасди. Шаҳло кўз ёшларини артиб:
— Мана энди менинг ҳаётимдан, сиримдан воқиф бўлдингиз... Боши берк кўчага кириб қолганман. Фақат бир нарсадан, қизим сиздек покиза, меҳрибон аёлнинг қўлида эканидан мамнунман...— деди.
Эшикдан чиқаркан, қизчасининг юзидан ўпди. Кўзларидан юмалаган бир томчи ёш гўдакнинг юзига тушди.
Очиқ қолган эшикдан қараб қолган Муҳаббат опа ўзини қўлга ололмай бир муддат туриб қолди.
Орадан роппа-роса бир йил ўтди. Шу ўтган вақт ичида Шаҳло бир марта ҳам келмади. Муҳаббат опа тун демай, кун демай меҳр билан Заҳрони парвариш қилди, ҳеч нарсани аямади. Талаба ўҚлидан, қизларидан орттириб, гўдакни ҳеч нарсадан кам қилмасдан улҚайтирди.
Қизча атак-чечак қилиб юра бошлади. У шу қадар чиройли эдики, бир бор кўрган киши "Бунча ширин бўлмаса!" дейишдан ўзини тўхтатолмасди. Заҳрони Муҳаббат опа қанчалик яхши кўрса, қайнонаси Муаттар хола ҳам меҳрини дариғ тутмасдан эркаларди. У ушбу оиланинг аъзосига айланганидан, Муҳаббат опанинг турмуш ўртоғи ишдан қайтиши билан: "Менинг асал қизалоғим қани?" дея сўрар, кўтариб олганча узоқ вақт у билан ўйнарди.
Заҳронинг тили чиқиб, кичик-кичик сўзларни гапира бошлади. Унинг биринчи бўлиб айтган сўзи "Нана" бўлди. Бухоро шевасидаги бу сўзнинг маъноси "Она" бўлиб, қизча Муҳаббат опага нисбатан қўллаётганди бу сўзни!
Унинг оғзидан бу сўзни илк бор эшитган Муҳаббат опанинг қалби ларзага келди. Кўз ёшларини тўхтата олмади... Бу бир йил чеккан заҳматларининг, тунлар бедор айтган "Алла"ларининг меваси, мукофоти эди! Бу одамлар қалбидан кейинги пайтларда йўқолиб бораётган меҳр номли оқибат номли улуғ тушунчанинг миттигина бир гўдак юрагидан паноҳ топганидан дарак эди!..
Набираларини, улар қаторида Заҳрони теппа-тенг соғинган Муаттар хола дам олиш куни ўғлининг уйига йўл олди. Муҳаббат опа дўконга чиқиб кетган экан. Набиралари дарҳол бувисига чой дамлашга киришишди. Шу пайт эшикдан кимдир келди. Бориб эшикни очган Муаттар холанинг қаршисида бир ёшгина жувон турарди.
— Ассалому алайкум...
— Ваалайкум ассалом! Келинг, хизмат?— деди.
— Менга Муҳаббат опа керак эди...
— Келинг, ичкарига кириб туринг, ҳозир келиб қолади. Дўконга чиққан экан,— дея хола Шаҳлони уйига таклиф қилди.
— Сиз Заҳронинг онасисиз-а?— сўради Муаттар хола.
— Ҳа...— нотаниш аёлнинг уни қандай қилиб таниганидан ҳайрон бўлиб жавоб берди Шаҳло.
—“Бу қаёқдан биларкан, ахир мени биринчи бор кўриб турган бўлса”, деб ўйладингизми? Мен Муҳаббатхоннинг қайнонаси бўламан. Сизни бир кўришдаёқ Заҳронинг онаси эканингизни ички бир туйғу билан сездим.
Тинчликми қизим? Нега шунча вақт йўқ бўлиб кетдингиз? Қандай қилиб, ўз болангизни бировнинг уйига ташлаб қўясиз? Бир йил-а! Гўдакнинг ичикишини, унга она меҳри кераклигини наҳот ўйламаган бўлсангиз? Хафа бўлманг-у, тошбағир экансиз!
Шаҳло бошини эгганча индамай турарди.— Қизингиз ҳам сизнинг ҳидингизни аллақачон унутиб юборган бўлса керак. Келинимга минг раҳмат! Қанча савоб олса-олди. Сиз она бўлиб беролмаган меҳрни, парваришни бегона бўла туриб, у берди болангизга! Сизнинг хатоингиз жабрини нега энди норасида гўдак тортиши керак экан? Бошида қадамингизни ўйлаб босишингиз лозим эди!
Эшикдан қўлида Заҳрони кўтарганча Муҳаббат опа кириб келди. Кўзлари Шаҳлога тушиши билан, юзида ғазаб, нафрат ифодаси зоҳир бўлди. Шундай бўлса ҳам, Шаҳлонинг меҳмон эканини ўйлаб ўзини қўлга олди.
Шаҳло ўрнидан туриб аёлнинг қўлларидаги қизалоққа қараганча ҳайратланиб турарди. “Наҳотки шу менинг болам бўлса? Кап-катта бўлиб қолибди-я!..” деган ўй кечарди кўнглидан. Сўнг сал ўзига келиб, Муҳаббат опага салом беришниям унутганини эслади:
— Ассалому алайкум...— деди ва кўзларидан қуйилаётган ёшни артиб, қўлларини Заҳро томонга узатди. Қизча йиғлаб ўз онасидан қочаркан, “Нана!” деганча Муҳаббат опанинг пинжига беркинди. Шаҳло адойи тамом бўлганди...

* * *

— Энди нима қилмоқчисиз?— сўради Муаттар хола.
— Билмадим...
— Сиз билмасангиз, нима қилиш кераклигини мен биламан. Сизга фарзанд керак бўлмаса, болага она керак! Бир йилда бир марта келиб, атиги бир соат-ярим соатгина қолишингиз билан оналик бурчингизни бажарган бўлмайсиз!
Келинимнинг сабрига, бардошига қойил қолдим. Ўз туққан болаларини қандай боққан бўлса, худди шундай меҳр билан, ардоқлаб қаради қизингизга. Тағинам, норасиданинг бахти бор экан, уни шундай аёлга дуч қилган Худойимга минг шукр!
Бу ёғига ҳам унинг ярим кўнглини ўкситмаслигига ишонаман. Негаки, Муҳаббатнинг қалбида имони бор. У Аллоҳдан қўрқади! Етимнинг, кўнгли синиқ боланинг бошини силаган кишига жаннат эшиклари очилади. У мана шуни билади. Йўқса, ўз болаларининг оғзидан юлиб, бегонанинг боласи оғзига тутмаган бўларди!
Шартим шуки, қизингизни олиб кетиб, бошқа бировга бермасдан ўзингиз катта қиласиз! Ёки хат қилиб, келинимга берасиз. Оналик ҳуқуқидан воз кечасиз. Заҳрога барчамизнинг меҳримиз тушиб бўлган. Энди у — бизнинг қизимиз! Муҳаббатнинг қизи! Мана шу икки йўлдан бирини танланг! Яхшилаб ўйлаб кўринг, негаки, бу сизнинг охирги имкониятингиз!..— деди.
Шаҳло узоқ йиғлади. Уни шу дамда нима йиғлатаётганини Яратгандан Ўзга билмасди. Бошида йўл қўйган хатоси учунми, хазон бўлган умри учунми, йўқса жигарпорасидан мангуга айрилаётгани учунми?..
Шаҳло Заҳрони Муҳаббат опага қиз қилиб беришга, оналик ҳуқуқидан воз кечишга рози бўлди... Ўша куни бориб, судга ариза беришди.
Суд бўладиган кун эрта саҳарлаб уйғонишган Муаттар хола билан келини Муҳаббат опа ҳозирлик кўра бошлашди. Ҳозир Шаҳло келиши керак. Бир соатдан кейин суд бошланади. Муҳаббат опа билан турмуш ўртоғи ҳамда Шаҳло судга кетишади. Муаттар опа Заҳрога қараб, уйда қолади.
Эшикдан овоз келди. Келган Шаҳло экан. У ичкарига кирди ва қизи билан сўнгги бор кўришиш ва бир пайтда видолашиш учун қучоғини очди. Шу пайтгача ўз онасидан ётсираб қочганча Муҳаббат опанинг бағрига беркинадиган Заҳронинг ҳаракатлари ҳаммани ҳайратга солди:
Қизча талпиниб, онасининг бағрига ўзини отди! Ундан буни кутмаган Шаҳло бир лаҳза довдираб қолди-да, сўнг маҳкам бағрига босди. Қизча иккала қўли билан Шаҳлони маҳкам қучоқларкан, бошини онасининг кўксига қўйди... Шаҳло сел бўлиб йиғларди.
Бу манзарани кўришга унча-мунча одам тоқат қилолмасди!..
— Ярим соатдан сўнг суд бошланади, кечикяпмиз,— деди Муҳаббат опага турмуш ўртоғи.
Йиғидан кўзлари қизарган Муаттар хола Заҳрони кўтариб олмоқчи бўлди. Шунда қизча Шаҳлонинг ёқасидан маҳкам ушлаб олди. Қандай сир-синоатки, унинг ёқасини эндигина бир ёшу уч ойлик бўлган гўдакнинг нозик қўлчалари орасидан ажратишнинг асло имкони йўқ эди!.. Унга Илоҳдан бир куч етгандек, онасининг ёқасини маҳкам чангаллаб турарди!
Бир амаллаб унинг қўлларини ажратиб олишгач, фарёд уриб йиғлай бошлади. Бу фарёдга, бу гўдак ноласига чидамоқ, тоқат қилмоқ мушкул эди! Ҳамма ҳайратдан қотиб қолган, нима қилишларини билмай лол туришарди. Унинг жажжигина юракчаси, ўксиккина қалби ниманидир сезган, қандайдир даҳшатни ҳис қилган эди!
Муаттар холанинг бўғзига аччиқ бир нарса тиқилиб қолди. У Шаҳлога ачиниш билан қараганча:
— Бу дунёда ёқангиздан шундай ушласа, қиёматда қандай тутаркан?!.— деди-ю, кўзларидан дув-дув ёш тўкиб, қизчани бағрига босганча ичкарига кириб кетди.
Уй эшиги ёпилиши билан қизча “қўйвор!” дегандек Муаттар холанинг қўйнидан
юлқиниб чиқишга ҳаракат қилди. Унинг аҳволини кўриб, шундоқ ҳам эзилган аёл Заҳрони қийнамаслик учун қўйиб юборди. У ўзини у ёқдан-бу ёққа отар, боши бир неча бор деворга урилиб кетганига ҳам парво қилмас, “оҳ!” чекиб чарх урарди...
Уни қандай тинчлантиришни, қандай қилиб овунтиришни билолмай юраги ўртанган аёл ҳар бир ҳаракатини минг ҳайрат билан кузатиб турарди. Унга таскин бериш учун қилган барча ҳаракатлари беҳуда эди...
Ниҳоят у тинчиб қолди. Бағрини ерга берганча жимгина ётарди!.. Хавотирланиб тепасига югуриб борган аёл унинг оғир-оғир нафас олаётганини кўрди. Дарҳол қўлини қизчанинг пешонасига қўйди— ҳарорати кўтарилмаганди. Сўнгра эгилиб уни ўпмоқчи бўлди. Шунда қизнинг қайноқ нафаси аёлнинг юзига урилди. Бу даҳшат эди— гўдакнинг юраги куяётганди!..
Аёл соатга қаради. Соат миллари роппа-роса ўн бирни кўрсатиб турарди. Суд бошланганига бир соат бўлибди. “Ҳозир унинг онаси нима қилаётган экан?” Муаттар холанинг ақлига дафъатан шу ўй келди. У болани секингина ердан кўтариб олдива бағрига босди.
Ярим соатлар чамаси вақт ўтгач, ўғли билан келини кириб келишди. Қўлларида ота-оналиклари расмийлаштирилган ҳужжат бор эди...
Ҳеч ким гапиришга журъат қилолмас, ҳаммалари қизчанинг сарғайган ранггига жимгина термулиб ўтиришарди. У эса қадарига кўнгандек тинчгина ётар, фақат кўзларида қалбларни ларзага соладиган бир мунг бор эди!..

* * *

Эртаси кун Муаттар хола келинидан секингина сўради:
— Кеча суд қандай ўтди? Шаҳло оналик ҳуқуқини талаб қилмадими?
— Йўқ, ўзи рози бўлди. Суд ҳакамининг “Нега болангизни олишдан бош тортяпсиз?” деган саволига “Уни ўзимда олиб қололмайман. Бунинг иложи йўқ...” деб жавоб берди.
Ҳамма нарса расмийлаштирилгандан кейин, соат роппа-роса ўн бирда оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинганлиги ҳақидаги ҳужжатга имзо чекди. Шу билан суд тугади...
— Нима? Қачон имзо чекди дедингиз?
— Соат роппа-роса ўн бир эди. Чунки ҳужжатга вақти ҳам ёзиларкан. Ўн бир дейишгани эсимда қолди.
Муаттар холанинг кўз ўнгига Заҳронинг кеча соат ўн бирдаги ҳолати келди. Бу сир-синоат қаршисида лол-ҳайрон қолди! Бу таърифларга сиғмас ҳол эди! Наҳот, наҳот бу гўдак ўз жигарбандини икки ойлигида ташлаб кетиб, бир йиллаб ундан хабар олмаган, норасидани кўкрак сутидек бебаҳо насибасидан, меҳридан маҳрум қилган онага шунчалар талпинса!
Тангрим, мўъжизанг билан шу жажжи гўдакнинг мўъжазгина юрагига тоғдай улкан оқибатни, қўпмас меҳр риштасини жойлаган экансан!..

* * *

Ўқувчим! Мен қаламга олган ушбу ҳикоя шу кеча-кундузда содир бўлган ҳаётий воқеа бўлиб, уни Муаттар холанинг оғзидан тингларканман, ўзимни йиғидан тўхтатолмадим...
Қанот бойлаб Бухорога учгим, Заҳрони бир бор кўриб бағримга босгим, кўзларидан ўпгим келди!..
Ҳикоямни ўқиган ҳар бир мухлисимдан, айниқса, ёш йигит-қизлардан ягона илтимосим, йўқ-йўқ ўтинчим: Асло ва асло адашманг! Ўткинчи нафс хоҳишини деб, ўзгаларнинг баҳорини кузга айлантирманг!
Бировни гуноҳга бошлаётган маҳалингиз шуни унутмангки, сизнинг ҳам Онангиз, опангиз, синглингиз, қизингиз бор! Сиз йўлдан урмоқчи, умрини хазон қилмоқчи бўлган инсон ҳам кимнингдир опаси, синглиси ёхуд қизидир! Сиз инсонсиз, сизга нафснинг эмас ақлнинг буйруғини тинглаш, унга эргашиш ярашади!
Худодан қўрқинг, йўқса, Заҳродек норасидаларнинг уволига қоласиз!..
Сиз азизларнинг ҳукмингизга фақат ҳаётнинг оғриқли нуқталаридан лавҳалар олиб тақдим қилишни шиор қилган опангиз:

ГУЛБАҲОР АБДУЛЛЛОҲ қизи

ФИКР

Abdu — Fri, 26 Dec 2014 07:29:17 GMT

Ривоят

Ривоят Қадим,қадим замонда, Ўзбекистон томонда. Бошқарарди юртни шоҳ, Бўлиб ҳалқидан огоҳ. Қаҳри қаттиқ, лек доно, Адолат унга ошно. Қизи бор эди гўзал, Ибо,ҳаёда тугал. Қизин узатмоқ бўлди, Саройга совчи тўлди. Шоҳ эгаллаб таҳтини, Ўйлаб қизин бахтини. Куёвларни чорлади, Бир шарт иҳтиёрлади. Эди кўкламнинг боши, Порларди юрт қуёши, Дилбанди,қаламқоши, Икки бўлсин деб боши, Шартни қийин қўймади, Қизин бахтин ўйлади. Йиғилдилар ўн шоввоз, Умид, ишончла бироз. Шаҳзодаю, савдогар, Бўлмаса ҳам баробар. Турарди саф тортишиб, Севги юкин ортишиб. Ўн куёв орасида, Бор эди оддий деҳқон. Севарди паризодни, Шай бўлиб бермоққа жон. ****** -Бераман-деди ҳоқон, Барчангизга гул уруғ. Ўстиринг гулни обдон, Келмангиз зинҳор қуруқ. Ўстиролмаган гулни, Маликага етолмас. Боши кундага етиб, Қайтиб уйга кетолмас. Кимнинг гули чиройли, Бўлар албат у ёрли, Қизим ибо,ҳаёли, Бўлсин унга никоҳли. Барча тарқаб уй томон, Деҳқон хам кетди шодон. Экин-текин ишларни, Билар эди у обдон. Йигит гул ўстиришни, Ғоят яхши биларди. Бирор кўчатни экса Зўр парвариш қиларди. ***** Шаҳзода савдогарлар, Уруғларин экишди. Ўстиролмай гулларин, Оҳ фарёдлар чекишди. Ҳар бири ўз ўзича, Ўйларди бирор йўлин, Гул ҳарид қилмоқ бўлиб, Ишга солишди пулин. Энг гўзал гулни бир, бир, Гул бозордан олишди. Шу йўсин дилларига, Ҳотиржамлик солишди. Айтилган кун саройга, Куёвлар келди шодон, Лек улар орасида, Кўринмасди бир деҳқон. Маликага гулларин, Бир, бир тақдим этишди. Ўйлашиб ўзларича, Ёр васлига етишди. Ниҳоят келди деҳқон, Лек эмасди шод,ҳандон... Тўҳтатиб уни ҳоқон, Сўради бўлиб ҳайрон: -Қани ўстирган гулинг? Нечун бўш турар қўлинг....? -Эй замона султони, Кечирманг мен нодонни. Ўз ишим эплолмадим, Гулни ўстиролмадим. Севсамда маликани, Унга гул тутолмадим. Ёлғон бирла бахтимни, Тақдирдан кутолмадим. Уйимда гуллар кўпдир, Гўзаллари тўп-тўпдир. Шарт бўйича зўр гулни, Ҳадя қилсам бўларди. Лекин ёлғон бахтимдан, Қандай кўнглим тўларди. Ёлғон гулни келтириб, Мақтанмоққа ор қилдим, Алдовла бахт қургандан, Ўлимни афзал билдим. -Келтириб куёв сарпо, Кийдиринг шу деҳқонга. Қизим ва давлатимни, Бердим ҳалол инсонга. Сен қайғурма эй деҳқон, Сен ила ҳалким шодон. Экдинг уруғни тўғри, Аслида булар ўғри. Уруғларни аввалдан, Қовуриб қўйган эдик. Синаш учун сизларни, Гулни ўстиринг дедик. Ҳуллас шу тўққиз куёв, Бошдан жудо бўлибди. Ростгўй деҳқоннинг умри, Шодлик, бахтга тўлибди. Баҳодир дер дўстларим, Гули рост ёрга етар, Ёлғон гул келтирганлар, Бир умр ёрсиз ўтар.

ОНА

Abdu — Tue, 23 Dec 2014 05:05:12 GMT

- Ало Ассалому алайкум онажон!
- Во алайкум ассалом Иқболжон яхшимисан болам? Болаларинг ҳам яхшими, келиним ҳам ишига бориб келяптими?
- Ҳа раҳмат онажон, дадам яхшимилар, укам, келин ҳаммалари яхшиларми?
- Тузук ҳаммаси яхши, ўзим ҳам яхшиман болам.
- Ҳа ойижон тинчликми, телефон қилибсиз.
- Тинчлик болам, эртага шанба келасизларми деб телефон қилгандим.
- Эрта бўлаверсинчи ойижон, вазиятга қараб айтаманда, ишим чиқиб қолмаса борамиз албатта!
- Ҳа ишқилиб, ишинг чиқиб қолмасинда болам, биласанку, соғиниб қоламанда.
- Хўп ойижон, худо хохласа бораман. Майли хайр, ёнимда одам бор эди. Кейинроқ ўзим телефон қиларман.
Телефонни столга қўйишим билан, дўконимга харидор бўлиб кирган нотаниш одам, кўзимга қаради. Юзлари қандайдир маъюс, хиёл кулганча:
- Онангизмилар? - деб савол берди.
- Ҳа онам.
- Улар бошқа жойда яшайдиларми? - яна саволга тутди бояги одам.
- Ҳа улар мендан анча олисда, масофа билан хисоблаганда юз км.дан ошиқроқ узоқликда яшайдилар.
- Ҳа шунақами? Демак, юз км денг. Бир гап айтсам хафа бўлмайсизми?
- Йўқ хафа бўлмайман ака бемалол, - дейишга дедиму, нима дейишига хайрон бўлиб оғзини пойладим.
- Агар менда сиздек имкон бўлганида ука, юз км эканку, минг км бўлса ҳам хар кун бориб қайтишга тайёр турардим. Қани мени онам ҳам хаёт бўлсалар, қани улар ҳам худди сизни онангиз каби қўнғироқ қилиб ёнларига чақириб "кел болам" десалар, қани энди уларнинг тиззаларига бошимни қўйиб ухлай ололсам, у киши мени бошларимни силаб дуолар қилсалар ука, қани энди, буни иложи йўқ! Хеч қандай йўл билан уларни ортга қайтара олмайман ука. Онам энди йўқ! Сизда эса бор экан, хаёт эканлар боринг ука олдиларига, кўнглини олинг, хизматини қилинг, кейин мен каби афсус қилмайсиз, ота-онангизни хаёт эканлиги сиз учун бу бахт!
Нотаниш инсон онаси хақидаги армонларини гапирар экан, ичимда нимадир узилгандек бўлди. Боягина онамга бориш бормаслигим эҳтимол деганим ёдимга тушиб, уялиб кетдим. Беихтиёр қўлимга яна телефонимни олиб, онамнинг телефон рақамларини тердим.
- Ҳа болам, бирор гапинг эсингдан чиқиб қолибдими?
- Ҳа онажон, эртага худо хохласа албатта борарканмиз, шуни айтиб қўймоқчи эдим.
- Вой худога шукр!
- Ҳа айтганча, яна хар сафаргидек болаларим келаркан деб эрталабдан бир нарсаларга уннаб юрманг, ҳеч нарса керак эмас, бизга сиз кераксиз!
****
Онам билан суҳбатлашар эканман, бояги нотаниш харидорнинг юзларида икки дона ёш томчилаганини пайқадим.
Онажонларимиз соғ-омон бўлишсин!

Иқбол Юсуф.

Янги йилингиз билан!

Abdu — Sun, 21 Dec 2014 03:55:18 GMT

Ҳамма нарса Доллар ҳокимияти учун

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 17:55:46 GMT

Куни кеча бошлаган мавзумизда давом этамиз.
Чунки парда ортида бутун шиддати билан давом этаётган урушнинг катталигини бошқа йўл билан тушуниш мумкин эмас. Бреттон Вудсда АҚШ ОЛТИН-ДОЛЛАР мувозанатини қурди. Доллар дунёнинг қиролига айланди! Лекин бу ҳақда ҳечким гапирмаса ҳам, бу келишувни ўзи ДОЛЛАРНИ ҳоким қила олмасди. Бу қоғозни тахтга чиқарган омил Японияга, яъни Хиросима ва Нагасакига ташланган икки атом бомбаси эди.
Долларнинг орқасидаги катта куч ҲАРБИЙЛАР ва АРМИЯ эди. Чунки бу икки бомба орқали Гарри Трумэн дунёнинг назоратчилари ўзлари эканлигини оламга эълон қилди.
Тарих китобларида айтилганидек, мақсад Япониянинг таслим бўлиши эмасди. Бутун КАТТА операциялар ДОЛЛАР ва унга боғлиқ ФУНТнинг ҳокимиятини давом эттириш учун эди. Урушларга, тўнтариш, исён ва операцияларга мана шу нуқтаи назардан қараш лозим. Лекин бизга ўз тарихимиз ҳам, хорижликлар ҳам худди минг бир кеча эртакларидай ўргатиларди. Бу билан ҳақиқатни билишимизга тўғаноқ бўлишарди. Ҳақиқатдан бехабар ёшлар ўсиб, лавозимларга ўтирганда ҳақиқатни ўрганиш учун яна қайта бошланғич нуқтага қайтишга мажбур бўлишарди. Лекин аллақачон кеч бўларди.
Трумэн лидерлигини эълон қилган вақтда АМЕРИКА банкларида дунёдаги олтиннинг 60%и бор эди. Яъни ҳарбий муваффақиятнинг ортидаги ҳақиқий куч шу эди. ДОЛЛАРнинг олтин билан дастакланиши бошқа бутун пул бирликларини ҳам долларга индекслаганди. Доллар ҳам олтин қийматида айирбошланарди. Табиий ўша вақтларда французлар, немислар, инглизлар, яъни бутун Европа урушдан кейинги жароҳатларини даволаш учун ДОЛЛАРГА ҳужум қилишмоқда эди. Иқтисодиётларини янгилаш учун долларга эҳтиёж сезаётгандилар.
Долларнинг Европа томон оқиши Америка нефть ширкатларининг Маршалл режаси асосида бу ерга келишига сабаб бўлаётганди.
Катта ширкатлар нефтларини кўмирга асосланган иқтисодиётга оқизишарди.
Бу система 1950 ва 1960 йилларнинг охиригача яхши натижалар берди.
Лекин 1960 йилнинг ўрталарида асосан Германия ва Шарль де Голль раҳбарлигидаги Франция энг сўнгги технологиялардан фойдаланиб, қайта қуриш ҳаракатига киришиб кетди. Европа ривожланишда худди катта сакрашга имкон пойлаб тургандек эди. Худди шу пайтда ОЛТИНларни Америкага юбораётган Европа давлатлари ДОЛЛАРНИНГ ДЕВАЛЬВАЦИЯга учрашини исташди. Шундай бўлса, Европа учун катта имконият туғиларди. Вашингтон буни илиқ қарши олмади.
Французлар эса, ортга чекинмади. Тижорат натижасида қўлга киритган долларни олганича Нью-Йорк Федерал заҳира банкига келишди. Банкда “Пулларингизни олиб, бунинг қийматидаги олтинимизни қайтариб беринглар” дейишди. Ўзини йўқотиб қўйган Федерал банк ноилож ОЛТИНЛАРНИ беришга мажбур бўлди. 1960 йилларнинг охирида Федерал банкнинг олтин заҳираларидаги камайиш шундай жиддий кўрсаткичларга келдики, Лондон метал биржасининг замини бу ерда олиниб-сотилган олтинларнинг оғирлиги сабабли чўкди ва англо-америка алоқаси туфайли доллар индексли бўлган фунт ҳам девольвацияга учради. Шунда 1971 йилнинг август ойида АҚШ президенти Никсоннинг қулоғига Рокфеллернинг банки бўлган Чейз Манхеттен ходими Пол Волкер бир неча жумла пичирлади. Америка давлатини боғлаган, қонунларда собит бўлган БРЕТТОН ВУДС келишувининг матбуот анжумани орқали бекор қилинишини исташди. Яъни Рокфеллернинг одами ПРЕЗИДЕНТдан европаликларга “Қўлингиздан келганини қилинг, сизларга олтин бермаймиз” дейишини талаб қилган эди. Бундан олдин эса ВЬЕТНАМ УРУШИни ўйлаб топиб, шу тариқа ОЛТИНнинг ўлкадан чиқиб кетишининг олдини олмоқчи бўлишди.
Бу учун оламга кучини кўрсатиб қўйиши шарт эди. Чунки ҳар доим шундай бўлиб келганди.
Никсоннинг ҳаёлидан кечган нарсалар уни лавозимидан олиб кетиш билан бирга ДОЛЛАРнинг заҳира пул бўлишдан чиқиб қолишига ҳам сабаб бўлди.
Бир неча ҳафта ичида Америка доллари немис маркаси олдида 40% қийматини йўқотди. Мана шундан кейин худди ҳозиргидек Саудия Арабистон формуласи ўртага ташланди! Нефть баҳолари осмонга чиқиб кетди. Араб-Исроил урушида тарафдор бўлган АРАБЛАР нефть эмбаргосини бошлади.
Американинг ҳам пули, ҳам ўзи таҳликада турган вақтда доллар МУСУЛМОН минтақасида воз кечилмайдиган ПУЛ сифатида қабул қилинди. Албатта ёнида шериги ФУНТ билан... Шу ондан бошлаб Америка Марказий Банки раҳбарлари пул босишда тиним топмадилар. Дунё миқёсида ҳозирда 101 триллион доллар айланмоқда.
Айланаётган бу пулнинг 48-50 триллион долларининг эквиваленти йўқ. Яъни вагон-вагон пуллар шунчаки оддий қоғоз эди. Бу хонадонларнинг пул босиб, ҳар қандай муаммони ҳал этишга бўлган иштаҳалари АҚШ билан унга яқин давлатлардан келаётганРАЗВЕДКА ҳисоботлари билан ларзага келди. АҚШни тамсил этадиган ташкилотларнинг ҳисоботи бўйича, ДОЛЛАР ЗУДЛИК БИЛАН ЗАҲИРА ПУЛ бўлишдан чиқиб қолмоқда эди. Энг катта хавфнинг эшик олдида эканлигидан бонг урган ҳисоботлар бу хонадонлар тарафидан жиддийга олинмагач ичкарида шиддатли тортишувлар келиб чиқмоқда эди.
Америка ичида ақлли бир гуруҳ “ШЕРИКЛАРГА БОРАЙЛИК” деса, бошқалари ДОЛЛАРГА ишониб, йўлда давом этишни танлашди.
Шу сабабли Обама даврида разведкада, яъни МРБ (CIA) раҳбариятида қисқа вақтда Леон Панетта, Майкл Морелл, Дэвид Пэтреус, Джон Бреннан (2013 йил 8 мартда) каби одамлар лавозимга ўтирди. Лекин нимагадир ҳеч ким ушбу креслода узоқ вақт ўтира олмаётган эди. Мудофаа вазирлари ҳам шундай бирин кетин алмашарди...
Роберт Гейтс, Леон Панетта, Чак Хагел...
Яқин Шарқдаги ҳалиги "Ироқ-Шом Ислом давлати" номли наркоман ташкилот - ИШИДни МУСУЛМОН МИНТАҚАСИДА ДОЛЛАРНИ ҳоким пул қилиш мақсадида қуришни бошлаб юборишди. АҚШ, Англия ва Исроил ушбу шавланинг ўртасида эди. Мақсадлари Яқин Шарқ ва Евроосиёни чангалларида ушлаб туришдан иборат эди. Шу сабабли ҳеч бўлмаса, у ерда посбонлик қиладиган Туркияда ўзларининг одами президент бўлиши керак эди.
Чунки ЕВРООСИЁ хавли минтақа ҳисобланарди. Пекин, Москва, Теҳрон, Боку ва Анқара агар ёнларига Ҳиндистон, Қозоғистон билан нариги майда туркий республикаларни ҳам оладиган бўлса, газдан ҳам, нефтдан ҳам умидларини узишга тўғри келарди. Шу сабабли осиёда газ устида ўтирган битта ўлканинг раҳбари яҳудий бўлиб қолаверар, ўлкасини на туркийларга, на мусулмонларга қўшмасди. Саудияликларнинг оламдаги НЕФТЬ ҚИРОЛЛИГИ ҳам шунинг учун давом этиши керак эди. Чунки Саудия хонадони ҳам киндиги билан, ҳам-да қибласи билан Лондонга боғланган эди! Сўнгги пайтда Саудияликларнинг жўш уриб, нефть чиқаришни кераксиз пайтда ошириб юборишлари, ҳар ҳолда бензиннинг қимматлигидан безор бўлганларга ёрдам бериш ёки савоб учун эмаслиги аниқ! Нархлар Евроосиёни "тартибга чақириб қўйиш" учун атайлаб туширилмоқда.
ИШИД билан бошлаб берилган ушбу шамолдан кўзланган мақсад - аслида ДОЛЛАРНИНГ чўкиши билан бирга ФУНДнинг тугашининг олдини олишдир.
Буни энг яхши билиб, тушуниб турган ўлка Туркия эди. Шу боис охирги пайтда ҳар томондан Турк иқтисодига, Эрдўғонга, вазирларга қарши сиёсий-ижтимоий операциялар устига операциялар уюштириб ётишибди. Малай сифатида артистлар, курдлар, ғайридинлар ва ҳатто нурчилар жамоатини ишга солганлар ҳам ЎШАЛАР! Жонлари чиқса чиқдию, лекин Туркия ичида кризис чиқара олишмади.
Бутун манзарани, ҳодисаларни энг нозик нуқтасигача кузатиб, пухта тушуниб турганлар яна АҚШнинг ичидаги бир гуруҳ эди. “Бу иш Туркиясиз асло ҳал бўлмайди” деганлар айнан мана шу гуруҳ эди. Лекин Туркия ичида БАРОНларга беминнат хизмат қилиб бериш учун навбатда турганлар ҳам анчагина. Туркия жойлашган координатлари туфайли кенгайишга, ҳудудига атрофидан ҳудуд қўшиб олишга жуда мойил ўлка. У ерларни Суриядан оладими ё Ироқдан, уни вақт кўрсатади. Баронлар бунга кўникишга мажбурлар. Шунга қарамай Анқарада ҳукуматга яқин бўлган кўплаб кишилар Пенсильванияда ЦРУнин боғида ўтирган "запасдаги подишоҳ" Фетулла Гуленнинг соя ҳукуматига яқин туришдан тийилишмади.
Ҳамма нарса ойдай маълум бўлиб турса ҳам, улар орқаларидаги 5арблик ХОНАДОНЛАРНИНГ соясида ҳали қўлга тушмадик деб ўйлашарди. Ҳам Анқарага, ҳам Пенсильванияга икки томонлама ўйнашмоқда эди.
Чунки ўз ватанларига ва унинг кучига ишонишмасди. Давлат топширган вазифаларига садоқатли эмасларди.
Лекин қаттиқ адашдилар. Чунки АҚШнинг Туркияга эҳтиёжи жуда катта!
Чунки УСМОНЛИ империяси қайта тирлмоқда. Ҳозирги Туркия Республикаси қанақасига Усмонли империясидан туғилган бўлса, республика ҳам ўзидан Усмонлини пайдо қилаётган даврда яшаяпмиз.
- See more at: http://karachik.kz/article/view/2112#.VJSB2sKAQ

НЕЧУН МЕНГА ИШОНМАС? (Ҳазил)

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 17:54:01 GMT

Ёлғон ҳечам кўксимга,

Тақилган бир нишонмас.

Баъзиларга ҳайронман,

Нечун менга ишонмас.

Таниш-билиш қилмасдан,

Кирган эдим ўқишга.

Мажбур бўлсам-да виждон,

Қўймас ёлғон тўқишга.

Талабалик чоғимда,

Алдамай “беш” олардим.

Устозларни ҳаттоки,

Хўб ҳайратга солардим.

Қизларга ҳеч гап отмай,

Сипо бўлиб юрардим.

Кулиб боқса ўзлари,

Қовоқ солиб турардим.

Сўз берганман хотинга:

Дилда мудом диёнат!

Дуч келса-да жононлар,

Қилмагайман хиёнат.

Тўйда қадаҳ тутишса,

Бир қултум ҳам ичмасдим.

Қошин қоқса раққоса,

Виждонимдан кечмасдим.

Комил инсон бўлай, деб

Қилмадим кайф-у сафо.

Билмайман айш-ишратни,

Эътиқодга шу вафо.

Аёлларга сафарда,

Қилмаганман кўзола.

Мени бирор шаҳарда,

Излаб юрган йўқ бола.

Соф ҳавони асраш-чун,

Чекмаганман папирос.

Энди бугун ёшларга,

Танбеҳ бериш бизга хос.

Шу пайтгача ҳеч кимнинг,

Бузмаганман асабин.

Гар жиғимга тегса ҳам,

Олқишладим насабин.

Ёмон кўрсам бировни,

Ақлимдан ҳам озмадим.

Гарчи қўлдан келса ҳам,

Ҳеч устидан ёзмадим.

Ишлаб катта жойларда,

Қўл чўзмадим порага,

Ҳатто шайтон қитиқлаб,

Тушолмади орага.

Котибамга ҳеч қачон,

Қилмаганман ҳазил ҳам.

Қизларсиз зўр ўтган-да,

Қанча тунги базм ҳам.

Ризқимни мўл берган-чун,

Шукр дейман холиққа.

Даромадим яширмай,

Тақдим этиб солиққа.

Топиб олсам бир қоп пул,

Чор тарафга чопаман.

Керак бўлса жар солиб,

Эгасини топаман!

Шунча айтган гапимнинг,

Борми бирор ёлғони,–

десам баъзи дўстларнинг,

Нечун ошар фиғони?

Ҳамма қилган ишини,

Ёзибди, деб жаврашар.

Сўпи бўпти қариб, деб

Одамларни аврашар…

* * *

Гапнинг рости ҳаётда,

Кимлар шундоқ қилмаган?

Ичиш, чекиш, бошқа иш,

Қайси эркак билмаган?

Ёлғон айтсанг ўрнида,

Қанча ишинг битади.

Олди-берди бор жойда,

Баъзан омад кутади.

Меъёрини бил фақат!

Чегарадан чиқмагил.

Етмай туриб ажалинг,

Ўзинг гўрга тиқмагил…

Тўлқин ЭШБЕК

ПАДАРКУШ

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 17:48:14 GMT

Ҳар бир ота-она фарзанд тарбияси учун масъул, жамият ва давлат эса бундан манфаатдор. Шунинг учун ҳам Конституциямизнинг 64-моддасида: "Ота-оналар ўз фарзандларини вояга етгунларига қадар боқиш ва тарбиялашга мажбурдирлар", деб ёзиб қўйилган. Чунки яхши фарзанд халқнинг кору борига ярайди, давлат манфаатлари йўлида бел боғлаб хизмат қилади.

Болаларни боқиш, тарбиялаш ва ўқитиш осон иш эмас. Бу борада отанинг ўз ўрни, ўз сўзи ва ўз ҳукми бор. Ҳукми шундаки, ота қаттиққўллик билан фарзандини нотўғри йўлдан қайтаради, ножўя ишлар билан машғул бўлишига йўл қўймайди. Оила бошлиғи сифатида зарур бўлса, фарзандини жазолайди (боланинг эркини бўғмаган ҳолда). Буларнинг ҳаммаси фақат эзгуликка хизмат қилади. Шунинг учун ҳам оилада отанинг ўрнини ҳеч ким босолмайди. Кўпгина оилаларда оқила аёл шўхликни ҳаддидан ошириб, шумликка айлантириб юбораётган фарзандларига: "Отанг келаяпти!" ёки "Бу қилиғингни отанг кўрса, нима дейди?!" дейишининг ўзиёқ болаларнинг бирдан эсини жойига келтиради. Улар апил-тапил ўзларини тартибга соладилар. Бу ҳам тарбиянинг бир усулидир.

Она меҳрини ота беролмаганидек, отанинг ўрнини ҳам она босолмайди. Буюк мутафаккир бобомиз Алишер Навоий ота-онани улуғлаб ва улардан ҳар бирининг ўрни алоҳида эканлигини таъкидлаб, "Бирисин ой англа, бирисин қуёш" деганлари бежиз эмас.

Шунинг учун ҳам Шарқ халқларида қадим-қадимдан оиланинг ўзига хос тарбия ва маънавият мактаби яратилган. Унда умумахлоқий, умуминсоний қадриятлар ўз ифодасини топган ва асрлар давомида сайқалланиб келмоқда.

Фарзандлар одатда ўз ота-онасидан ибрат оладилар. Оилада ота-она бир-бирига меҳр-мурувватли бўлса, фарзандлар ҳам шунга қараб тарбияланадилар ва улғайиб мустақил ҳаётга қадам қўйганларида ўз оилаларида ота-оналари кўрсатган хушхулқ, инсоний муносабат улар учун умр давомида тарбия мактаби бўлиб хизмат қилади.

Ичкиликбозлик ва унинг салбий оқибатлари ҳақида кўп гапирамиз. Хоҳлаймизми, йўқми, баъзан унинг таъсирига тушиб ўзлигини йўқотган, ҳатто жиноят кўчасига кириб қолган кимсаларни учратамиз. Ичкиликбозлик инсониятга ҳам, миллатга ҳам ҳеч қачон яхшилик олиб келмаганлигини биламиз. Бу кони зарар одат оқибатида кимдир отасидан, кимдир яқинларидан, яна кимдир фарзандидан жудо бўлган. Мутахассисларнинг фикрича, дунё бўйича жиноятларнинг қирқ фоиздан ортиғи ичкиликбозлик оқибатида содир этиларкан.

Қамаши туманидаги Бадахшон қишлоғида яшовчи Рустам Шоимов қишлоқ мактабида ўқитувчи эди. У ичкиликка берилиб, фарзандлари тарбияси, уларни ўқитиб, касб-корли қилиш ҳақида, энг яхши бисот — яхши тарбияланган фарзанд эканлиги тўғрисида ўйламади. Ўқимишли, ақлу ҳуши жойида бўлган болада ота-она билан бирга миллатнинг ҳам ҳаққи борлиги хаёлига келмади. Ўзи педагог бўла туриб, мамлакат ўз келажагини вояга етаётган ёшларга қараб белгилаши хаёлининг бир чеккасидан ҳам ўтмади. Оқибатда иззат-обрўсини йўқотди, оиланинг тинчи бузилди, рўзғоридан барака кетди.

1984 йилда туғилган, икки фарзанднинг отаси, тайинли бир касб-кори йўқ Бобомурод Шоимов ҳам, қуш уясида кўрганини қилади, деганларидек, ичкиликбозликни касб қила бошлайди. Ўғли уйга ичиб келаётганини кўрган ота унга бир неча марта танбеҳ беради. Отасининг насиҳати, қаттиқ танбеҳ беришлари Бобомуроднинг асабини қўзғайди. У "Отанг тентак бўлса, боғлаб боқ", деган бироз қўполроқ мақолимизни, отанинг, ота деган сўзнинг нақадар азиз ва мўътабарлигини унутиб, баъзан отасига қараб хезланиб ҳам қолар эди.

Аслида оталикнинг ҳам, фарзандликнинг ҳам ўзига яраша масъулияти, мажбурияти ва талаблари бор. Миллий қадриятлар ва анъаналаримизга назар ташласак, азалдан бу муҳим масалага алоҳида эътибор берилганлигини кўрамиз. Отага тик боқиш, ҳатто саволига овоз кўтариб жавоб қайтариш ўта номақбул иш саналади. "Ота рози — Худо рози, она рози — Пайғамбар рози", деган нақл ҳам бекорга айтилмаган. Шунинг баробарида отанинг зиммасида ҳам улкан вазифа ва бурчлар борки (ўғил-қизларига тарбия бериш, ҳалол ўстириш, одоб-ахлоқда намуна бўлиш ва ҳоказо), уларга амал қилиш айни саодатга элтади. Аммо ота ҳам, фарзанд ҳам бундай фазилатлардан мутлақо йироқ, қўрс-қўпол бўлишса-чи? Бундай ҳолда улар Раҳмоннинг эмас, шайтоннинг этагидан тутишлари турган гап.

Бобомурод ҳам Раҳмоннинг эмас, шайтоннинг этагидан тутиб, унинг измига юриб, падаркуш деган тавқи лаънатга қолди. 2014 йил 23 январь куни у синфдошлари билан спиртли ичимлик ичиб, маст ҳолатда ота-онасининг уйига боради. Бу пайтда отаси Рустам Шоимов ҳам ўзини ҳимоя қила олмайдиган даражада маст эди. Илгари бир неча маротаба танбеҳ эшитгани туфайли отасига нисбатан кўнглида адоват сақлаб юрган Б.Шоимов бирдан отаси билан тортишиб қолиб, уни қасддан ўлдириш мақсадида бир учи синиб, ўткир предмет шаклига келиб қолган гайка бурагич билан отасининг бошига зарб билан урди. Отаси олган оғир тан жароҳати натижасида вафот этди.

Инсон ҳаёти қил устида тургандай омонат.

Бобомуроднинг қилган жиноятини тан олиши ҳам осон кечмади. У судда ўз айбига иқрорлик билдирмасдан, 2014 йил 23 январь куни синфдошлари билан спиртли ичимлик ичишганлигини, кеч соат 21:00 ларда уйида ҳеч ким йўқлиги сабабли ота-онасининг уйига борса, айвонда отаси Р.Шоимов йиқилиб ётганини кўрганлигини, уйда чироқ йўқлиги туфайли унинг нима учун ётганлигини билмаганлиги ҳақида кўрсатув беради.

Бобомуроднинг онаси, марҳум Р.Шоимовнинг турмуш ўртоғи Бибисора Поёнова "Эримни мен ўлдирганман", деб тергов жараёнида кўрсатма берди. Тергов-суриштирув идоралари ходимларининг синчковлик билан олиб борган тезкор тергов ҳаракатлари туфайлигина ҳақиқий жиноятчи ким эканлиги аниқланди...

Мазкур қотиллик юзасидан қўзғатилган жиноят иши жиноят ишлари бўйича вилоят суди очиқ суд мажлисида кўрилиб, Бобомурод Шоимов Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 97-моддаси 2-қисмининг "в" бандида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбли деб топилди ва унга нисбатан 16 (ўн олти) йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Суд ҳукми ўқилиб, "падаркуш" деган тавқи лаънатни олган ўғил қилмишига яраша жазосини олибди-ку, яна мақолани давом эттириш шартмиди, дейишингиз мумкин, азиз газетхон!

Қилмишига яраша жазо олиб, панжара ортида ўтирган ўғилнинг хаёлидан нималар кечаётган экан? Орадан йиллар ўтар, у жазо муддатини ўтаб, ўз оиласи бағрига қайтар, аммо қўлларидаги падари қони доғини ҳеч нарса билан ювиб бўлмаслигини билармикан? Ҳаётининг сўнгги кунига қадар виждон азобида яшашини-чи? Ҳар қадам, ҳар сонияда одамларнинг "падаркуш" деган нигоҳ билан қарашларига у қандай бардош бера оларкин?! Мана, сизга ичкиликбозликнинг оқибати ва аччиқ изтироблари!

Инсон дунёга нега келади-ю, нима учун уни тарк этиб кетади? Яшашдан мақсад нима? Фақат бир марта бериладиган умрни қандай ўтказиш керак? Маънавияти бой одамлар кўпроқ ана шу саволларга жавоб излайдилар. Бу изланиш кашфиётларга, ихтироларга, инсон ҳаётини енгиллаштиришга хизмат қилувчи янгилик яратишга олиб боради.

Бобомуродга ўхшаб ичкиликбозликка берилган, ўзининг тор шахсий манфаатларига ўралашиб қолган кимсалар эса тамоман бошқача фикрлайдилар. Инсоният тақдири улар учун бамисоли сариқ чақа. Бундай одамлар худбин ва жоҳил бўлиб қолаётганларини сезмайдилар. Натижада уларнинг қилмишидан оила, фарзандлар, атрофдаги кишилар, бир сўз билан айтганда, жамият зарар кўради.

Юқорида биз Бобомурод қилган жиноятни унинг онаси Бибисора Поёнова тан олганини таъкидлаб ўтган эдик. Тўғри, она боласи учун ҳамма нарсага тайёр бўлиши ҳаётда исбот талаб қилмайдиган ҳақиқат. Ҳар қандай шароитда ҳам, ҳатто дўзах лабига келиб қолганда ҳам она қалбидаги сўнгги меҳр томчиларини боласига атайди. Бироқ шу ўринда она тўғри йўл тутдими? Бизнингча йўқ. Ота ва ўғил ўртасида даҳанаки жанг бўлаётганда, ўғил отага қараб хезланган пайтларда она қандай йўл тутган, деб ўйлайсиз? Ахир, оналар оилада ота билан фарзандлар ўртасида кўприк, энг яқин сирдош, тарбияда отага кўмакдош бўлишлари сир эмас-ку! Нега у ота билан болани муросага келтиришда кўприк вазифасини ўтамади? Наҳот, уларни тўғри йўлга сололмади? Бири кўтарилганда, бирини ҳовуридан туширишга уринса бўларди-ку!

Нега у ота ва ўғил ўртасидаги адоватга барҳам бериш чорасини кўрмади, рўзғорининг тинчлиги йўлида сув келса симириб, ўт келса кемирмади? Аслида аёл ўн ақлидан тўққизтасини рўзғори тинчлиги йўлида ишлатиши керак-ку, ахир.

Ҳа, ота ҳар қанча жоҳил бўлмасин, она оқилона йўл тутса, фарзанднинг отага нисбатан ҳурмати бошқача шаклланади. Машҳур ҳинд киноактёри Раж Капур бош ролни ижро этган "Дайди" фильмини ёдга олайлик. Отаси ўғрилик туфайли қамалиб чиқиб, кейинчалик ичкиликка ружу қўяди, уйдаги бор-будини сотиб юборгани етмагандай яна онасини хўрлаётганига чидай олмаган ўғилнинг жаҳл устида "Бундай отанинг боридан йўғи яхши", деган ҳайқириғига онаси тарсаки билан жавоб беради. Бундан мақсад у одам ким бўлишидан қатъи назар, ота эканлигини, энг муҳими, эри, оиласи устуни эканлигини ғофил ўғлига уқтириб қўйиш эди.

Юқорида баён этилган фожеа сабабларини ўйлаб, хаёлимдан бир фикр ўтди. Қачондан бошлаб отага тик боқишга ҳаддимиз сиғадиган бўлиб қолди? Ёки ота қайси гуноҳи учун белидан қувват кетганда ўғлидан танбеҳ эшитиши керак? Ривоят қилишларича, бир отахоннинг ақлли, одобли ва меҳнаткаш уч ўғли бор экан. Қаҳратон қишда қор кўп ёғиб, томлар ҳам кўринмай қолибди. Шунда отахон ўғилларига эринмасдан қор тўхтагунча уйларнинг томини кураб туринглар, — дебди.

— Хўп, бўлади, отажон, — дейишибди ўғиллар. Улар бошқа уйларнинг томини курашибди-ю, отаси ўтирган уй томининг қорини курамабдилар. Тонг отиб, отахон таҳорат олиш учун ташқарига чиқибди. Шунда уч ўғил шоша-пиша отаси ўтирган уйнинг томига чиқиб, қорни курабдилар.

Ота ўғилларидан бунинг сабабини сўрабди. Шунда улар:

— Отажон, сиз ўтирган уйнинг томига чиқишимиз, бу сиздек табаррук зотнинг бошингизга оёқ қўйиш билан баробар-ку, дейишибди. Бу жавобни эшитгач, отахоннинг юзида табассум пайдо бўлибди, оқил фарзандлари шаънига дуо қилибди.

Қиссадан ҳисса шуки, ота-она фарзанд учун дунёдаги энг табаррук, энг азиз ва муҳтарам инсонлардир. Уларни ҳурмат қилиш, ҳамиша асраб-авайлаш ҳар биримизнинг фарзандлик бурчимиздир. Бу авлоддан-авлодга ўтиб, қон-қонимизга сингиб кетган қадрият. Бундан кейин ҳам шундай бўлиши керак. Буни Бобомурод ҳам, унинг онаси Бибисора Поёнова ҳам билишлари керак эди.

Шоимовлар оиласи нотинч оилалар сирасига киришидан уларнинг қўни-қўшнилари, қариндош-уруғлари, қолаверса, "Бадахшон" маҳалла фуқаролар йиғинидагилар бехабар бўлишмаса керак?! Агар хабардор бўлишса, нега бу хонадонда юзага келган зиддият, носоғлом муҳит уларни безовта қилмади? Қолаверса, "Бир болага етти қўшни ота-она", деган нақл ҳам бор-ку! Ушбу жиноятнинг содир этилишида уларнинг "Менга нима?" қабилида иш тутганликлари ҳам сабаб бўлгани равшан, албатта. Агар улар бу хонадондаги жанжалу адоватни ўз вақтида бартараф этишга киришганларида эди, бундай оғир жиноят содир этилиб, бир инсон навқиронлик даврининг асосийқисмини панжара ортида ўтказмас ва у оқпадар деган тавқи лаънатга қолмас эди.

Одамлар орасида одамийлик фазилатининг гултожи бўлган меҳр-оқибат йўқолганми, дея ўйга толасан, киши. Бир-биримизнинг ҳолимизни сўрамасак, яхши-ёмон кунларимизда бир-биримизга елка тутиб, ҳамдард бўлмасак, ахир биз нима учун яшаяпмиз?

Рустам НОРЧАЕВ

ОТА ДУОСИ

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 17:34:14 GMT

Отанг бўлса Ой, юлдузлар пойингдадур,
Имконларинг қўл узатган жойингдадур,
Тупроқ олсанг, ҳовучингга тўкилгай дур,
Эл ичинда, олтин бошинг ҳам бўлмағай,
Отасидан дуо олган, кам бўлмагай.

Ғам келса ҳам, кўнглинг тутдай тўкилмайди,
Маҳзун юрак чок-чокидан сўкилмайди,
Қоядай тик, мағрур қаддинг букилмайди,
Чўққиларни кўзлаган кўз, нам бўлмагай,
Отасидан дуо олган, кам бўлмагай.

Гуриллаган омад келса, йўқотмайсан,
Ўз инингга ола қараб, ўқ отмайсан,
Қишнинг аёз кунида ҳам совқотмайсан,
Дўл ёғса ҳам, оёқ остинг шаъм бўлмагай,
Отасидан дуо олган, кам бўлмагай.

Отасиздан сўра бир бор, Ота қадрин,
Кўзингга сурт, кипригига қўнган гардин,
Худойим ҳам сийлаб қўяр, йигит мардин,
Суҳбатидин ўзга бир ҳуш, дам бўлмағай,
Отасидан дуо олган, кам бўлмагай.

Яктак, чопон, бошда дўппи – ғурур, ори,
Саховату эҳсон – кўнгил чаманзори,
Хасталарни йўқлашдан йўқ ўзга шиори,
Ҳақ деганни кўзида ҳеч нам бўлмағай,
Отасидан дуо олган, кам бўлмагай.

Денгизлардай жўшиб ғайрат, эҳтироси,
Эр йигитдан қолса, тоза қалб меъроси,
Дерлар азал, Ота рози – Худо рози,
Эй, Одилхон дилингда ҳеч ғам бўлмагай,
Оталардан дуо олган, кам бўлмагай.

Одилхон қори Юнусхон ўғли

Одоб ва ахлоқ ҳақидаги мақоллар

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 17:33:04 GMT

Одоб ва ахлоқ ҳақидаги мақоллар

Аввал салом, баъдаз калом.

Бир каттани бил,

Бир кичикни бил.

Бола – азиз, одоби ундан азиз.

Бош бўлмаган уйда,

Отаси туриб ўғли сўзлар.

Инсон – одоби билан,

Осмон – офтоби билан.

Каттага салом бер.

Кичикка – калом.

Одоб бозорда сотилмас.

Одоб – кишининг зебу зийнати.

Одоб – олтиндан қиммат.

Одобли бола элга манзур.

Одобни беодобдан ўрган.

Одобсиз бетга чопар.

Онангга бошингни ҳам қил,

Отангга гапингни кам қил.

Ота бўлиш осон, одоб бериш қийин.

Уста борида қўлингни тий,

Устод борида – тилингни.

Уста бўлсанг, устозингни унутма.

Устозингга тик қарасанг, тўзасан,

Ҳурмат қилсанг, аста-секин ўзасан.

Эшик очиқ бўлса ҳам, сўраб кир.

Яхши бола ном келтирар,

Ёмон бола ғам келтирар.

Яхши бола – отага қувват,

Ёмон бола – уқубат.

Яхши боладан раҳмат,

Ёмон боладан лаънат.

Яхши хулқ кишининг ҳусни.

Қиз бола уйда яхши,

Эр бола элда яхши.

Қобил фарзанд – жонга пайванд.

Ҳусн хулқи билан чиройли.

Ҳусн ҳусн эмас, одоб ҳусн.

Ҳўл ёғочни эгмагин,

Тегмаганга тегмагин.

Сабр-тоқат ва қаноат ҳақидаги мақоллар

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 17:29:21 GMT

Азоб кўрмай, роҳат йўқ

Азобга бардош керак,
Ҳамиша йўлдош керак.

Асл бойлик – қаноат.

Бардошлига ёғлик ош,
Сабрсизга ош ҳам тош.

Бесабрнинг нафси шошар,
Тусагани кузда пишар.

Бир аччиқнинг бир чучуги бор.

Бир ёмон куннинг бир яхши куни бор.

Бир қошиқ ошим –
Ғалвасиз бошим.

Борига рози бўл,
Йўғига сабр қил.

Гапнинг “берди”сини эшит.

Жабрга сабр йўқ.

Жаҳл душмани – сабр.

Камоли имон – сабр.

Кашта қиммат, сабр арзон.

Одоб билан бахт топилар,
Сабр билан – тахт.

Поклик соғлиқни, ақл сабрни сақлар.

Роҳатини кўрган азобига ҳам чидайди.

Сабр – аччиқ, меваси – ширин.

Сабр билан меҳнат қилган бой бўлар.

Сабр – ютуқ калити.

Сабр таги – Раҳмон,
Шошган иши – шайтон.

Сабр таги – сари олтин,
Сабр билан чиқар отинг.

Сабр тоғни йиқитар.

Сабр – умр хазинаси.

Сабр – шодлик калити.

Сабр этган етар муродга,
Бесабр қолар уятга.

Сабр қилсанг, ғўрадан холва битар,
Бесабрлар ўз оёғидан йитар[1].

Сабрли бўлсанг, ўзарсан,
Сабрсиз бўлсанг, тўзарсан.

Сабрли кишининг иши соз.

Сабрли минг яшар,
Сабрсиз оз яшар.

Сабрли чидар,
Сабрсиз ёнар.

Сабрли қул муродига етар.

Сабрлининг бошига олма битар,
Сабрсизнинг бошига – ғавғо.

Салобатли бўлма, саботли бўл.

Сирот кечмай, қаҳ-қаҳ урма.

Совун кирни очар,
Сабрсиз – сирни.

Сўраган адашмас,
Ўйловчи шошмас.

Тез битган, тез йитар.

Тоқатлига тоғлар эгар бошини,
Бетоқатнинг итлар еяр лошини[2].

Шошган ишга шайтон қўшилар.

Шошганнинг иши ўнгмас.

Қаноат – қизил олтин.

Қаноат қилсанг, қорнинг тўяр,
Беқаноат отини сўяр.

Қаноат қорин тўйдирар.

Сабрли одам узоқ яшайди.

Сабри кўпнинг дўсти кўп.

Ёмон кунда сабр қилган киши яхши кунга тез етади.

Қуйида сабр-қаноат ҳақида донолар ҳикматидан намуналар келтирамиз.
“Сабр ўртоқдир, суҳбати зерикарли, бироқ мақсадга олиб борувчи. Сабр узоқни кўзлаган улфатдир, аммо охирги истакка етказувчидир. Сабр уловдир, секин юради, бироқ манзилга элтади.
Сабр аччиқ, аммо фойда беради. У қаттиқ, аммо зиён-заҳматни даф қилади. Қайси бахтсиз одам сабр этагини тутган бўлса, у охири мақсадига етади. Қайси бир гирифтор кўнгил сабр тугунини бўшатмаган бўлса, унинг бахт тугуни очилади. Сабр шодликлар калити, тугунларни ечувчидир.
Сабр туядир, оғир қадам, лекин бекатга олиб борувчидир. Сабр насиҳатгўй, ачитиб гапиради, киши табиати ундан озор чекади, лекин амал қилган муродига етади. Сабр табиб, бадхўр дори, бемор ундан азоб тортади, аммо охирида соғлиққа эришади.
Балога гирифтор бўлиб, нобуд бўлиш хавфи остида қолган одамнинг ҳаёти сабр туфайли озод, ҳар бир ноумид шахснинг тушкун руҳи сабр туфайли тетик ва ободдир.
Сабр саҳросида роҳат қилиш изтироб чекиш билан баробар. Сабр даштида дам олиш югуриш билан тенг. Сабр бор ерда айрилиқ ўтида куйганларга ўлишдан ғам йўқ, иштиёқ эгаларига ҳажр ўтида куйишдан алам йўқ.
Сабр ҳажр шомидек қоронғу ва узун, аммо унинг охири висол тонги. Сабр ҳаж йўлидек қийин ва йироқ, аммо охири иқбол каъбасидир” (Алишер Навоий).
“Сабрнинг аввали аччиқ, охири эса ширин” (Муҳаммад Зеҳний).
“Билгинки, сабрда хосият ва манфаат кўп. Сабр шундайки, мусибат ва бало айёмида дод-фарёд қилинмайди, қовоқ солинмайди, юз ўзгартирилмайди. Унинг яна бир кўриниши шундайки, одамлар орасида бечораликдан шикоят қилинмайди, тоқат ва чидам қўлини тутади” (Муҳаммад Жабалрудий).
“Сабр била боғлиқ иш очилур,
Ишда ошиққан кўп тойилур” (Навоий).
“Ҳар киши замона ҳодисаларининг зарбасига сабр этса, албатта, умид ўқи мурод нишонига тегар. Сабр қилувчига балолардан ҳеч зарар етмас. Чунки сабр шодмонлик калитидир ва роҳат эшиги бундан бошқа калит билан очилмас” (Кошифий).
“Оғирчиликда сабр қилиш энг улуғ неъмат” (Муҳаммад Зеҳний).
“Ҳакимларнинг айтишича, қийинчилик пайдо бўлганда доду фарёд қилиш ўрнига ва бу воқеадан дўсту душманларни хабардор қилишдан кўра, сабр ва чидам йўлини ихтиёр қилиб, қаноатни шиор қилмоқ яхши. Негаки бундан хабар топган дўстларнинг кўнглига хижолатлик тўлади, душманлар эса хурсанд бўлади. Шунинг учун чидам йўлини тутиб, бу балодан қандай қутилиш йўлини ўйлаш керак” (Абулбаракот Қодирий).
“Сабр деб бошимизга тушган бало-қазоларга чидамли бўлмакни айтилур. Ҳар бир ишда сабр ва совуққонлик билан ҳаракат қилмоқ лозимдир. Чунки бошимизга келадурғон бало ва қазо, заҳмат ва машаққатларнинг барчаси Жаноби Ҳақнинг иродаси ила бўлғани учун буларға сабрсизлик қилган кишилар ажр ва савобдан қуруқ қолурлар. Сабр инсонлар учун буюк бир фазилатдурки, Жаноби Ҳақ собирларни суяр. Қуръони карим ичида кўп ерда сабрни, собирларни мадҳ қилмишдир. Шариати Исломийяда Жаноби Ҳақ тарафидан келган бало ва қазоға сабр қилмоқ фарзи айндур. Инсон ҳар бир ишни сабр ва матонат ила юритса, мақсудиға тинч ва роҳатда бориб етар, ҳамиша саодатда яшар. Нафсини сабр ила ром қилғон киши ҳар ишда ошиқмай, оҳиста ҳаракат қилур, нафсини ҳалокатдан, ғурурдан сақлар. Сабр шундай бир кучли нарсадирки, ғазабни шижоатга, шиддатни ҳилмга, катталикни тавозеъга, ёмонликни яхшиликка айлантирмакликка қуввати етар” (Абдуллоҳ Авлоний).

Йитмоқ – йўқ бўлиб кетмоқ, йўқолмоқ.
“Лош” форсча сўз бўлиб, “ўлик”, “мурда”, “тана” каби маъноларни англатади.

Ҳалоллик ҳақидаги мақоллар

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 17:26:46 GMT

Дили покнинг иши – пок.

Дили покнинг йўли – пок.

Ишлаб топганнинг оши – лаззатли.

Бировнинг қўли билан тикан юлиш осон.

Ишлаган эр тишлаб ер.

Ишламай еган оғримай ўлар.

Кўнгил тортган ош – ҳалол.

Оқар сувнинг ҳароми йўқ.

Пора дўзах эшигини очар,

Ўзини билган ундан қочар.

Текиндан томоқ бўлса,

Қирқ кун ётмоқ керак.

Текиннинг миннати кўп,

Меҳнатнинг – зийнати.

Текинхўр бойимайди,

Бойиса ҳам юқмайди.

Халқ молини еган ҳалқумидан илинар.

Ҳалол иш – лаззатли емиш.

Ўзи ўлган қўй қурбонликка кирмас.

Ҳалол ишла, ҳалол тишла.

Ҳалол меҳнат ерда қолмас.

Ҳалол меҳнат – мўл даромад.

Ҳалол молнинг қулфи ўзида бўлар.

Ҳалол пишиб чиқар,

Ҳаром тешиб чиқар.

Ҳаракатинг эрта бўлса,

Кузда эрта ўрасан.

Меҳнатингни ҳалол қилсанг,

Ҳузурини кўрасан.

Ҳаром иш тез қаритар.

Ҳаром ҳаромни чақирар.

Ҳаромдан келган ҳаромга кетар.

Ҳаромдан минг танга,

Ҳалолдан бир танга.

Ҳаромзода буғдой кўрсатиб, арпа сотар.

Ҳаромзода сувдан ҳолва пиширар.

Яхши ният – ярим давлат

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 17:26:00 GMT

Ушбу бўлимда ниятни холис қилиш, ёмон гумонга бормаслик, бирор амал қилганда уни ихлос билан бажариш лозимлиги ва кишиларни яхшиликка чақиришнинг фазилатлари ҳақидаги мақол ва ҳикматлар келтирилади.

أَخْلَصَ النِّيَّةَ وَبَاتَ فِى البِرِّيَّةِ

Ниятни холис қилган киши яхшиликлар қозонади.

Ўзбек тилидаги муқобил шакллари:

Дили покнинг иши пок.

* * *

Дили покнинг йўли пок.

* * *

Дили тўғрининг йўли тўғри.

* * *

Ёмоннинг нияти бузуқ.

Инсон қилаётган саъй-ҳаракатининг қандай натижа бериши, албатта қалбидаги ниятига боғлиқ. Албатта ҳар бир инсон ҳаётда ният қилган нарсасига эришишга интилади. Яхши ният қилган бўлса, яхшиликка, ёмон ният қилган бўлса, ўша мақсадга етади. Ушбу мақолда ният яхши бўлса, кўплаб яхшиликларга эришиш мумкинлиги айтилмоқда. Ниятни холис қилиш учун, авваламбор, кишининг қалби тоза, маънавий иллатлардан холи бўлиши лозим. Киши қалбининг поклиги уни эзгуликлар сари етаклайди. Ҳадиси шарифларнинг бирида: “Албатт амаллар ниятга боғлиқдир”, деб айтилган. Демак, инсон доим ҳар соҳада, ҳар бир пок ва ҳалол ишда ниятини яхшилаши лозим.

أَلدَّالُّ عَلَى الخَيْرِ كَفَاعِلِهِ

Яхшиликка йўлловчи уни қилгувчи кабидир.

Яъни, агар киши бир яхши амални билса ва уни бошқа одамга ўргатса, ўша одамнинг қилган амалига олган савоби ўргатиб қўйган одамга ҳам берилади. Ушбу мақолдан инсон ҳеч бир оғирликсиз кўплаб савоб ва яхшиликларга эришиши мумкинлиги маълум бўлади. Яхшиликни таълим берган одамга бундай марҳамат кўрсатилишига сабаб, агар у ўргатмаса, бошқалар ҳам яхши ишлар қилмас эдилар. Шунинг учун, инсон доим ўзгаларни яхшиликка чақириб, ўзи ҳам эзгу амалларни қилиши керак. Шунда банда дунё ва охиратда кўпгина манфаатларга эришади.

لاَ تَعْمَلِ الخَيْرَ رِياءً وَلاَ تَتْرُكْهُ حَيَاءً

Солиҳ амалларни риё билан қилма, лекин одамлардан уялиб ташлаб ҳам қўйма.

Ўзбек тилидаги муқобил шакллари:

Яхшилик қил, дарёга ташла, балиқ билар,

Балиқ билмаса, Холиқ билар.

* * *

Яхшилик қилсанг яшир,

Яхшилик кўрсанг ошир.

Инсон бирон-бир яхшилик қилса, уни одамлар учун, улар гапирсин ёки кўрсин деб эмас, балки барча яхшиликларни холис Аллоҳ йўлида қилиши матлубдир. Шунда у кўплаб ажр-савобга эришади ва ҳар хил гап-сўзлардан йироқ бўлади. Лекин одамлардан уялиб, яхшиликни тарк қилиш ҳам тўғри эмас, чунки доим ҳам яхшиликни яширин тарзда қилишнинг иложи бўлмайди. Шунинг учун, инсон эзгу ишларни ўзига ўхшаган ожиз инсонлардан бирон нарса таъма қилмаган ҳолда холис Аллоҳ учун қилиши мақсадга мувофиқ.

أَلظَّنُّ السُّوءُ يُؤَدِّى جَهَنَّمَ

Ёмон гумон жаҳаннам сари етаклайди.

Ўзбек тилидаги муқобил шакли:

Қора кўнгил – яра кўнгил.

Бу ерда одамлардан ёмон гумон қилиш, улар ҳақида асоссиз хаёлларга бориш яхши эмаслиги таъкидланмоқда. Чунки ёмон гумон туфайли кишилар орасидаги меҳр-оқибат, ўзаро ишонч ҳисси сусаяди, ҳар хил келишмовчиликлар юзага келади. Ёмон гумон, ўз навбатида, соҳибини ёмон таассуротлар остида ёмон ишларни қилишга сабаб бўлади. Шунинг учун инсон ҳар бир ҳолат ва вазиятни ақл мезонида ўлчаб, сўнгра бир қарорга келиши ва одамлар ҳақида ёмон гумонга бормаслиги лозим. Шунингдек, доим зийрак бўлиш ҳам талаб этилади, токи одам ҳар хил ҳийла-найрангларга алданиб қолмасин.

Деҳқончилик ҳақидаги мақоллар

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 17:23:07 GMT

Бир йил тариқ эксанг, бир йил шудгор қил.

Арпа ётса, омбор сол.

Бир йил тут эккан киши

Қирқ йил гавҳар терар.

Боғни қишда кўл қил,

Ёзда чўл қил.

Буғдой оламан десанг, қовун полга эк,

Пахта оламан десанг – жўхори полга.

Деҳқон бўлсанг, рошида бўл,

Чўпон бўлсанг – қошида.

Деҳқон бўлсанг, шудгор қил.

Мулла бўлсанг, такрор қил.

Деҳқон ишлаб дон сочар

Элга ризқ йўлин очар.

Деҳқон одам дон сочар,

Эл-юртига нон сочар.

Деҳқон экканини ейди,

Чўпон – боққанини.

Деҳқоннинг хазинаси – ер,

Калити – тер.

Ер бойлиги – эл бойлиги.

Ер – деҳқон хазинаси.

Ер очганнинг бахти очилар.

Ер сийлаганни эл сийлар.

Ер қудрати – деҳқон қуввати.

Ерга меҳр – элга меҳр.

Ерга тушган гул бўлар,

Ўтга тушган – кул.

Ерга қарасанг, боғ бўлар,

Кўнгил очилиб, чоғ бўлар.

Ерини алдаган оч қолар.

Куркурак кўрмай, ток очма.

Пишган қовун палакда ётмас.

Сада эксанг, сояси бор,

Макка эксанг – пояси.

Сув келди – нур келди.

Сув – ғўзанинг жони,

Ўғит – унинг дармони.

Сувнинг ози ҳам бир бало,

Кўпи ҳам бир бало.

Сувсиз ер – жонсиз жасад.

Тарвуз – даво, қовун – сабо.

Теракнинг сояси тагига тушмас.

Токни қирқмасанг, Қашқарга етар.

Тол эксанг, тагини ҳўл қил,

Узум эксанг, тагини чўл қил.

Томири очиқ дарахтга ҳамма шамол хавфли.

Тўқсонга борсанг ҳам, ток эк,

Юзга етгунча, узумини ейсан.

Уруғ эксанг, намга эк,

Намга экмасанг, томга эк.

Уч ойлик кўкча – бойлик.

Чумчуқдан қўрққан тариқ экмас.

Шафтолидан боғ қилма,

Эчкидан мол қилма.

Эксанг терак, элга керак.

Эрта эккан хирмон қилур,

Кеч эккан армон қилур.

Янтоқдан ёғ чиқмас,

Жангалдан – боғ.

Қавсда эккунча, қовурмоч қил.

Қаровсиз боғ бўлмас,

Қорсиз – тоғ.

Қор – ернинг кўрпаси,

Ёмғир – ернинг шўрваси.

Ҳосилинг кам бўлса, ҳаводан кўрма.

Поклик ва соғлиқ ҳақидаги мақоллар

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 17:19:46 GMT

Аёлнинг сариштаси –

Рўзғорнинг фариштаси.

Бедард ёнида гапирсанг, боши оғрир.

Бир кунлик иситма қирқ кунлик кучни олар.

Бойликнинг боши – соғлик.

Бола соғлиги – она бойлиги.

Бош армони бўлмаса,

Мол армони армонмас.

Бош роҳати – тан роҳати.

Дард ботмонлаб келар,

Мисқоллаб чиқар.

Дард келди, дармон кетди.

Дард филни пашшадек қилар.

Касал – битта, давоси – мингта.

Касал камайса, табиб касал бўлар.

Касал касал эмас,

Касални боққан касал.

Касал кўрсанг, кўнгил кўтар.

Касалга сўз ёқмас,

Чарчаганга – ўйин.

Касални табиб эмас, ҳабиб тузатар.

Касални яширсанг, иситмаси ошкор қилар.

Касалнинг келиши осон, кетиши қийин.

Кечки овқат – заҳар,

Овқат егин саҳар.

Поклигинг – соғлигинг.

Ранг кўр, ҳол сўр.

Саломатлик – туман бойлик.

Саримсоқ, саримсоқ еганнинг тани соғ.

Сиҳат тиласанг, кўп ема,

Иззат тиласанг, кўп дема.

Совуғинг ошса – давлат,

Иссиғинг ошса – қиёмат.

Соғ олма шохидан тушмас.

Соғ танда – соғлом ақл.

Соғлик – умрнинг гарови.

Суяк бутун бўлса, эт битар.

Табиб табиб эмас,

Дард чеккан табиб.

Тани соғга кунда тўй.

Тер тагида дард қолмас.

Тишсиз оғиз – тошсиз тегирмон.

Тоза кўзанинг суви тоза.

Тоза уйда дард қолмас.

Узоқ чайнасанг, узоқ яшайсан.

Уйи тозага гард юқмас,

Гард юқса ҳам, дард юқмас.

Чилим чеккан кишини,

Уриб синдир тишини.

Эл соғлиги – юрт бойлиги.

Қовун есанг, саҳар е,

Саҳар емасанг, заҳар е.

Сувдан айрилган балиқ

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 17:11:11 GMT

Фарҳоднинг Ширинни излаб Арман юртига бориши, тоғ бағрида ариқ қазаётган бир тўп одамларни учратиб, уларнинг қаттиқ меҳнат туфайли қийналаётганини кўрганида қўлига метин ва тешани олиб ёрдамга отланиши, Фарҳод довруғини эшитган Ширин уни кўришга борганда Фарҳоднинг ҳушдан кетиши, муҳташам қасрда ошиқ шарафига зиёфат берилиши ва бу зиёфатда ошиқ-маъшуқлар висол майидан тотиши тафсилотлари ҳақида баҳоли қудрат сўз юритган эдик.

Суқрот айтганидек, қалб ойнасини поклаган Фарҳод ишқ йўлида дуч келган тўсиқ-ғовларни мардонавор енгиб ўтгани учун мажозий ёр – Ширин висолига етишди. Аммо Фарҳод ва Ширин севги-муҳаббати ҳамда унинг шавқ-завқи муваққат ва фоний экани тақдири азал дафтарига битиб қўйилган:” Висол ичра етишмай ошнолиғ, Фалак солди аро ерда жудолиғ”.

Манбалар асосида мажозий ишқ ҳақиқий ишқнинг сояси, мажозий ишқ - восита, унинг самараси ҳақиқий ишқ, деб талқин этадиган бўлсак, бунда ҳам авом ишқида бўлганидек, висол ҳижронга ўрин бўшатиб беради. Яъни қасрда ошиқ Фарҳодга аталган зиёфат чоғида Ширин пайдарпай қадаҳ тутиб, унинг кўнглини хушнуд этди. Фарҳод бу учрашувдан руҳланди. Нозик томони шундаки, у айш-ишрат учун қасрда қолмасдан достонда айтилганидек “бало тоғи”га жўнайди. Бироқ чархи кажрафтор ўйин кўрсатиб, тақдир ёрғучоғида ҳажр заҳрини туйиб, ошиқ-маъшуқ ичаётган шаробга билдирмасдан ташлаб қўяди: Эрон ва араб ўлкаларининг ҳукмдори Хусрав Парвез тожу тахтига муносиб меросхўр қолдириш ниятида уйланишга қарор қилади ва ўзига муносиб ёрни қидиради. Ҳар тарафга отланган одамлари Арман юртида ҳусну жамолда тенги йўқ Ширин деган қиз борлигини хабар беради. Аммо шоҳнинг жўнатган совчилари Меҳинбонудан рад жавобини олиб қайтади. Ота-боболари шоҳ ўтган Хусрав Ширин билан Фарҳоднинг ошиқ-маъшуқлигини эшитиб, қандай қилиб бўлмасин, ошиқни бу истаги йўлидан олиб ташлаш режасини тузади.

Шу ўринда таъкидлаш жоизки, олдинги бобларда Арман юртига келишдан олдин Фарҳоднинг Суқрот кўрсатмаси асосида манзилларда учраган аждаҳо, Аҳриман ва темир пайкар устидан ғолиб чиқиб, нафсоний покликка эришгани ва кўзгу тилсимини очиб, унда Ширин жамолини кўришга муяссар бўлганини айтиб ўтган эдик. Тақдирнинг синов-имтиҳон босқичларидан муваффақиятли ўтиб келаётган Фарҳод мажозий ишқ йўлини тутган ошиқ мақомига кўтарилди. Аҳамият берилса, Хусрав ҳам Ширинга севги-муҳаббат изҳор этиб, ўзининг унга муносиб ёр эканини даъво қилади. Демак, Фарҳод ҳам, Хусрав ҳам Ширин висолидан умидвор ва унга даъво қилувчи ошиқ. “Маҳбуб ул қулуб” асарида:” Мажозий ишққа бир маҳбуб бўлғай, анинг ишқида беҳуд ва мағлуб бўлғай”, дейилганини инобатга олсак, хослар ишқ-муҳаббатида ҳам авом ишқи туридаги ошиқ ҳолатига ўхшаш “бир маҳбуб” бўлишини тақозо этади, хослар билан авом ишқ-муҳаббатининг руҳий ҳолат, кечинма ва дарду изтиробларида зоҳирий жиҳатдан қараганда бир-бирига ўхшашлик мавжудлигини инкор этиб бўлмайди. Аммо бу икки ишқ турида мақсад бошқа-бошқа томонга йўналганини унутмаслик керак. Шу маънода айтадиган бўлсак, Хусрав ва Фарҳоднинг қайси ишқ турига мансуб ошиқ эканини ажратиб олиш қийин эмас:

Букун Фарҳод ул озодавашдур,

Ки йўқлуқ бодасидин журъакашдур.

Фано ўти аро андоқки хошок,

Вужуди хирманин пок ўртамиш пок.

Бўлубтур ўйла ҳақ зотида фоний,

Ки йўқтур анда ўзлукнинг нишони.

Бу ашъё ичраким бўлғай мазоҳир,

Кўрар мазҳарни ҳар ён бўлса нозир.

Улкан тожу тахт эгаси Хусрав совчиларини жўнатганда Меҳинбону чиройли ишоралар орқали Шириннинг бир айби борлиги, яъни унинг ҳузурида эр отини тутиб бўлмаслигини рўкач қилади. Хусравнинг совчилари Фарҳоддек тошйўнар, телба бир йигитни яхши кўриши ва бу муҳаббат довруғи бутун эл-юртга маълум эканини келтириб, унинг айтган сўзларини рад этади. Хуллас, Ширинни никоҳига олмоқчи бўлган Хусрав Меҳинбонунинг жуда нозиклик ва имо-ишора билан келтирган жавобини тўғри фаҳмламайди. Табиийки, у Фарҳодни авом ишқи мақомидаги ўзига ўхшаш ошиқ деб ҳисоблаб адашади.

Ширинга совчи юбориб, мақсадига осонликча эриша олмагандан кейин Хусрав зўравонлик, дўқ-пўписа ва таҳдид орқали ниятига етмоқчи бўлади. Ҳатто Арман юртига катта қўшин тортиб, Меҳинбону билан Ширин турган қалъани қамал қилади. Фарҳод унинг йўлига бир ўзи тўғаноқ бўлиб, қарши чиққанида Хусрав уни назар-писанд қилмайди. Шундан аён бўладики, у мутакаббир, калондимоғ ва куч-қудратига ишонган шоҳ бўлишдан ташқари ошиқлик даъвоси билан чиқиб, қандай бўлмасин, Ширин васлига етиш чораларини қидиради.

Фарҳоднинг ёлғиз ўзи катта қўшинга тенг келолмаслиги ҳаётий ҳақиқат. Аммо бир нарсани тўғри тушуниш лозимки, Навоийнинг мақсади бу тасвир орқали икки турдаги ишқнинг бир-биридан фарқини очиб бериш, авом ишқига мансуб ошиқ қанчалик куч-қудратга эга бўлмасин, барибир хослар ишқи мақомида турган ошиқ билан тенглаша олмаслигини бадиий бўёқлар воситасида чизиб кўрсатишдир. Бундан кўринадики, Фарҳод ҳам ошиқ, Хусрав ҳам ошиқ. Бироқ бу икки ошиқ фарқини ажратиб олиш керак. Фарҳод нафсоний покликка эришгани учун ўзидан кўра паст мақомда турган Хусравдан ҳар жиҳатдан устунлигини хатти-ҳаракатлари ва ишқ хусусидаги баҳс-мунозарасида билдириб туради:

Дедиким: куймагингни айла маълум!

Деди: андин эрур жоҳ аҳли маҳрум!

Деди: қай чоғдин ўлдунг ишқ аро маст?

Деди: руҳ эрмас эрди танға пайваст.

Навоий шу суҳбат асосида Фарҳод билан Хусравнинг маънавий олами, ақл такомили ва ишқ тўғрисидаги фикр-мулоҳазаларига очиқ-равшан таъриф бераяпти. Хусрав зўравонлик орқали мақсадига ета олмаслигини билганидан кейин ҳийла-найранг ишлатиш орқали Фарҳодни асир олади ва уни занжирбанд қилиб, Салосил қўрғонига қамаб қўяди. Фарҳод бу қўрғонда Суқрот таълим берган “исми аъзам”ни ўқиб занжирларни узади, қўрғон атрофида бемалол айланиб юради, даштга чиқиб, парранда ва даррандалар билан улфат тутинади:

Сулаймонваш чекиб ул ерга поя,

Ки қушлар тортибон бошиға соя.

Қилиб ишқ ўйла шавкат раҳнамуни,

Ки шери шарзани айлаб забуни.

Бўлуб ул гоҳ шер устига рокиб,

Сибоу ваҳш анга хайлу мавокиб.

Замони бабру қоплондин бўлуб шод,

Қилиб дилдор кўйи итларин ёд.

Хусрав Фарҳоднинг ғайри табиий, валийсифат ва кўнгли каромат нури билан йўғрилганини пайқайди. Лекин иззат-нафси, ғурури, тожу тахти ва ҳавойи нафси бу ҳақиқатни тан олишга тўсқинлик қилади. Шу важҳдан ишқ йўлидаги рақибини зўрлик ва дўқ-пўписа билан енга олмаганидан кейин бу ишга фалак золи – ҳийлагар кампирни ёллайди. Аслида фалак золи деб таърифланган бу ҳийлагар кампир афсона ва эртакларда баён этилган ёвузлик образидан фарқ қилади. Мазкур достонда кампир дунё тимсоли сифатида талқин этилишида катта маъно бор. Мўътабар манбаларда эса айнан дунё кампир тимсоли сифатида аниқ айтиб қўйилибди. Уларда айтилишича, дунё одамлар кўз олдида чиройли келин қиёфасида жилваланиб, ўзига ром этади. Шунинг учун одамзот ана шу дунёни деб талашиб-тортишади, низолашади, бир-бири билан ихтилофга боради. Чунки одамзотни нафс шундай қилишга мажбур этади. Аммо дунё уларнинг биридан юз ўгирса, яна бирига ноз-карашма билан боқади. Нафсоний покликка эришган Фарҳодга дунё ўзининг асл қиёфасида, яъни кампир шаклида кўринади. Хусрав эса шу кампир – дунёнинг макр-ҳийласи воситасида Фарҳодни мағлуб этади. Кампир минг бора синовдан ўтказган ҳийласини амалда қўллаб, Фарҳодни бу оламдан кетишга мажбур этади. Қолаверса, Фарҳодни дард тимсоли деб атаган эдик. Дард ва ҳусн учрашишидан мажозий ишқ амалга ошди, ўз навбатида у қалб ва руҳни ҳақиқий ишқ даргоҳига тайёрлади. Дарднинг вазифаси шундан иборат эди, у хизматини тўлиқ адо этиб бўлди. Ўз вазифаси ва хизматини бажариб бўлганидан кейин дард кетиши керак, унга ҳамроҳ ҳусн ҳам ўз вазифасини адо этганидан кейин заволга учрайди. Шуни таъкидлаш лозимки, дард ва ҳуснни бир-биридан сира ажратиб бўлмайди:

Фироқида букунлук тонглалиқмен,

Ғамидин ўйлаким, сувсиз балиқмен.

Балиқ ҳоли бу бўлғай сувдин айру,

Ки толпинмоқдин ўлғай истабон су.

Анинг ҳажрида толпинмоқ ишимдур,

Чу толпиндим, ўлуб тинмоқ ишимдур.

Мажозий ишқни улкан денгизга қиёсланса, бу ишқ йўлидаги ошиқ-маъшуқлар унда сузиб юрган балиқларни эслатади. Қачонки, шу денгиздан бири чиқарилса, иккинчиси қуруқликка ташланган балиқ ҳолига тушади. Мавлоно Жалолиддин Румий таъбири билан айтганда, иккита тирик қуш бир-бирига боғлаб қўйилса, кўкка парвоз эта олмайди. Гарчи қанотлари тўртта бўлса ҳам. Чунки иккилик мавжуд. Шу иккилик йўқолса, ҳар иккиси ҳам парвоз эта олади. Энди орада иккилик қолмайди. Фаридиддин Аттор “Мантиқут тайр” достонида бу оламни ҳуққа-қутичага ўхшатади. Ажал шу ҳуққа-қутичани ёпганда кимнинг қаноти бўлса, ундан учиб чиқади. Агар қаноти бўлмаса, шу қутича ичида юз балога гирифтор бўлиб қолиб кетади, деган.

Шу фикр-мулоҳазаларга асосан айтадиган бўлсак, Фарҳод ва Ширин, яъни дард ва ҳуснни мажозий ишқ бу олам ҳуққа-қутичасида икки қушдек жуфтлагандан кейин дунё тимсоли деб олинган кампир бирини парвоз эттиргандан кейин иккинчиси ҳам иложсиз унга эргашиб, изидан парвоз қилди. Бундан кўринадики, фалак золи – кампир шу икки қушнинг парвозига шароит яратиб берди. Бу дунёнинг қурилма ва тарҳи шундай яратилган бўлиб, Фарҳод ва Ширин камолот босқичига кўтарилиб, эмин-эркин парвоз этиш бахтига муяссар бўлса, Хусрав каби нафс қулига айланган ошиқларга мажозий ишқ майидан тотиш насиб этмайди. Фаридиддин Аттор айтганидек, ўзини юз балога гирифтор этиши – ўғли Шеруя томонидан қатл этилиб, шармандалик ботқоғига ботишини билдиради. Навоий Фарҳод ва Хусрав образини бир-бирига зид маънода талқин этиши айни шу фарқни кўрсатиб бериш, шу баробарида мажозий ишқ такомил натижасида ҳақиқий ишқ остонасига қай тариқа етиб бориши ва ваҳдат ҳосил бўлишини образли тарзда чизиб беришдан иборат:

Гар ул ишқимда ҳирмон бирла кетти,

Вале ишқи камолин собит этти.

Вужудин ўртаб ул сўзу гудози,

Ҳақиқатқа бадал бўлди мажози.

Тутуб соқий ваҳдат жомин тавфиқ,

Насиби айлади ҳақ роҳи таҳқиқ.

Бақо гулшанида султонлиққа етти,

Ҳақиқат мулкида хонлиққа етти.

Кўриб ўтганимиздек, мажозий ишқ булоғи кўзини очиш учун дастлаб дард бўлиши керак. Дард бўлган тақдирда ошиқлик чинакам ва ҳақиқий тус олади. Шунингдек, дард бўлган маҳалда ошиқ қалби ва руҳиятида покланиш жараёни кечиб, ошиқ бу йўлда учрайдиган ғов ва тўсиқларни мардонавор енгиб ўтишга бел боғлайди, машаққат юкини елкасига олади. Яна шуни унутмаслик керакки, мазкур достонда баён этилганидек, ҳусн бўлган тақдирда дард ҳаракатга тушади, ўз бағрида турган ишқ чечакларини намоён этишга интилади ва мажозий ишқни ҳақиқий ишқ сари отлантиради. Шу маънода айтадиган бўлсак, дард ва ҳусн эгизакка ўхшайди, бир-биридан ажралишини тасаввур этиб бўлмайди. Агар дард мавжуд бўлса, у ҳуснни қидириб топади, шу ҳусн туфайли мақсадига восил бўлади, ўз навбатида ҳусн ҳам дард бўлмаган тақдирда ҳеч қандай маъно касб этмайди. Арман мамлакатида тоғда ариқни қазишда қийналиб турган одамлар Фарҳоднинг ташрифидан кейин бирданига ҳаракатга тушиб, ишларида унум бўлиши ҳусн дардни кутиб турганини англатади. Дард келиши билан ҳусн ҳам ўз вазифасини адо этишга киришади.

Навоийнинг маҳорати шундаки, Фарҳод, яъни дард бўлган тақдирда ички душман – нафс аждаҳоси, Аҳриман дев ва темир пайкарни енгиб ўтиш насиб этади, Суқрот ҳаким даргоҳига бориб, мажозий ишқ таълимини олинади. Дард бўлган тақдирда ички душмандан халос бўлганидан кейин ташқи душман – Хусрав устидан ғалаба қозониш қийин бўлмайди. Одамзот ақл-шуури кўпроқ зоҳирда кўзга ташланиб турган ташқи душманни кўриши ва шунга қаттиқ аҳамият бериши Фарҳод қўлга киритган натижалар сари боришга оқсоқлик қилади. Шулардан хулоса қилиб айтиш мумкинки, Алишер Навоий “Фарҳод ва Ширин” достонини оддий йигит-қизнинг севги-муҳаббатини тараннум ва васф этишга бағишлаган десак тўғри бўлармикан? Кўриб ўтилганидек, бу асарнинг маъно-моҳиятига етиб бориш ва уни ҳақиқий ҳолича тасаввур этиш учун ўқувчидан муайян илмга эга бўлишни талаб этмоқда. “Фарҳод ва Ширин” достони устида олиб борилган мазкур тадқиқотимиз бу асар оламига кириб бориш ва уни кашф этиш йўлида, айтиш жоиз бўлса, бир уринишдан иборат. Ҳали бу асарни янада чуқурроқ тадқиқ этиш борасида тадқиқот ишлари олиб борилади, деган умиддамиз.

Бобомурод Эрали

“Ғурбатда ғариб...”

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 17:10:13 GMT

Бир рубоий шарҳи

Ғурбатда ғариб шодмон бўлмас эмиш,

Эл анга шафиқу меҳрибон бўлмас эмиш.

Олтун қафас ичра гар қизил гул бутса,

Булбулға тикандек ошён бўлмас эмиш.

Устозларимиз ўгит берганидек, ҳар қандай бадиий асарни тадқиқ қилишдан олдин асар муаллифи, яъни ижодкорнинг тафаккур олами, дунёқараши, эътиқод тарзи ва ўзига хос табиатини ўрганиш орқали унинг ижодини имкон даражасида холис баҳолаш мумкин экан. Шу маънода кўп йиллик илмий изланишлардан кейин улуғ бобокалонимиз Алишер Навоийнинг ихчамгина бир асарини тадқиқ ва таҳлил этишга журъат этдик. Кўпчилик деярли ёд биладиган ва айрим анжуман-тадбирларда такрор-такрор ўқиладиган “Ғурбатда ғариб шодмон бўлмас эмиш” деб бошланадиган машҳур рубоийга илмий тадқиқотлар ва ўқув дарсликларда шарҳлар берилиб, унинг яратилиш тарихига тўхтаб ўтилган ва моҳиятини очиб беришга ҳаракат қилинган. Уларда асосан рубоийнинг зоҳирий маъноси билан кифояланиш натижасида юзаки ҳамда бирёқлама хулоса чиқарилиб, шоир назарда тутган асл мақсад очилмай қолавергандек, назаримда.

Мактаб ёшидан биламизки, Ҳусайн Бойқаро билан Алишер Навоий қадрдон дўст бўлишган ва устозлари Абулқосим Бобур ҳузурида таҳсил олишган. Ҳусайн Бойқаро Хуросон тахтини эгаллагандан кейин Алишер Навоийнинг нуфузи ва обрў-эътибори янада ошиб, саройда вазир ва муҳрдор лавозимларида ишлайди. Манбаларда айтилишича, айрим “реакцион гуруҳ”ларнинг ҳасад ва адовати туфайли Навоий саройдан четлатилиб, Хуросоннинг чекка вилояти – Астрободга сургун қилинган. Шу воқеа сабаб устоз ва ёру дўстларидан узоқда яшаб турган шоир мазкур рубоийни битганига ҳужжат-далил келтирилади. Бир жиҳатдан қаралса, бу фикрда ҳам асос йўқ эмасдек. Дастлаб саройда нуфузли лавозимларда ишлаб, шоҳ назаридан қолиб, Астрободга сургун қилинса, бу ҳол ижодкор руҳиятига таъсир ўтказмаслиги мумкин эмас. Навоийдек нозиктаъб шоир дўсти билан ораси бузилгани туфайли сарой мансабидан маҳрум этилишига бефарқ қарамагандир. Шу боис ўз вақтида мазкур рубоийда шахс эрки, Ватан муҳаббати, ватанпарварлик ва эрксеварлик ғоялари акс эттирилганига кўп урғу берилган. Навоийшунос Иброҳим Ҳаққул бир ўринда рубоийни бундай йўсинда талқин қилиш нотўғрилигини пайқаб, уни жуда жўн ва юзаки тушунтириш муддаони ҳал этмаслигини, эскича, яъни шўро мафкураси ва сиёсати талаблари асосида талқин қилиш мутлақо яроқсизлигини таъкидлайди. Аслида ҳам, оддий ва соддадек кўринган рубоий матни ва моҳиятини тўғри тушуниш учун гапни узоқроқдан бошлашга тўғри келади. Қолаверса, Навоийдек улкан қалб эгаси кимларгадир тиш қайраб, аламзадалик билан рубоий битганида ушбу рубоий ўз асридан нарига ўтмаслиги мумкин эди.

Дастлаб мазкур рубоийдаги ғурбат ва ғариб истилоҳларининг маъно-моҳиятига теранроқ назар солинса, муддаога етиш осонлашади. Чунки рубоийнинг бутун моҳияти ва ғоявий мазмуни шу икки истилоҳ асосига қурилган десак муболаға бўлмайди. Шоирлар султони, дея улуғланган Алишер Навоий ҳар бир сўзни ўз ўрнида ва исроф қилмасдан қўллаши шубҳа туғдирмайди, шунингдек, ҳар бир сўзни назм ипига дурдек тизиб, ортиқча мулоҳазага ўрин ҳам қолдирмайди. Бу хусусда навоийшунос олимлар ўз тадқиқот ишларида кўп ёзганлар. Мумтоз адабиётимизда соқий, май, майхона, харобот, юз, кўз, ораз ва бошқа шу каби сўзлар луғавий маъносидан ташқари рамзий-тимсолий истилоҳ сифатида қўлланган. Шундан келиб чиққан ҳолда айтиш мумкинки, мазкур рубоийдаги ғурбат, ғариб, эл, қафас, булбул ва гул каби сўзларнинг зоҳирий маъноси билан чекланилса, асл мақсад очилмайди ва нотўғри хулоса чиқариб қўйиш мумкин.

“Навоий асарлари луғати”да ғариб сўзи икки маъноли бўлиб, бири мусофир, бошқа жойдан келган, кимсасиз, иккинчиси ажойиб, қизиқ, камёб маъноларини билдиради. Ғурбат сўзининг ғариблик, кимсасизлик, мусофирлик ва ўз ватанидан узоқда қолиш каби маънолари мавжудлиги келтирилган. Дастлаб шу икки истилоҳнинг қайси маънода қўллангани аниқлаб олинса, рубоийда ифодаланган маъно қатламига кириш ўқувчига машаққат туғдирмайди. Луғатда келтирилган ғариб ва ғурбат истилоҳини бир юртдан бошқа юртга бориб, яшаётган мусофир ва бегона маъносида тушуниш тўғри эмас. Демак, ғариб сўзининг юзаки, яъни луғавий маъноси билан чекланилса, шоир томонидан санъаткорона тарзда устига парда тортилган маъно дурини қўлга киритиб бўлмайди.

“Маҳбуб ул қулуб” асаридаги бир танбеҳда яхшилик ва ёмонлик ҳақида сўз борганда:“ Одам била шайтон мухолифатин унутма. Ота душманин ўзунгга дўст тутма. Отангни биҳиштдек маъманидин жало қилди ва йиллар хокдон ғарибистонида залил ва мубтало қилди. Ва отанг авлодидин баъзи анга интиқом туздилар ва хору забун қилиб жафолар кўргуздилар. Нафсни чу тақво риёзати била зеридаст қилдилар – шайтонни залиллиқ била ерга паст қилдилар. Сизнинг адоватингиз ҳаргиз адам бўлмас. Бу душманлиқ орангиздан ҳаргиз кам бўлмас. Бу ғолиб душмандин бир дам ғофил қолма, ўчиролмас исён ўтин ўз хирманингға урма”, дея одам фарзандлари огоҳлантирилган. Мазкур танбеҳдаги “одам” ва “ота” ким ва нега шайтон билан душман тутинади, деган саволга жавоб бериш учун диний-тасаввуфий манбаларга мурожаат қилишга тўғри келади. Одам аслида Одам Ота бўлиб, унинг жаннатдан ер – хокдон ғарибистонига бадарға бўлиб, меҳнат-машаққат, хорликка мубтало этилиши бу дунё яралиши ва унинг ибтидосига бориб тақалади. Одам ато беҳиштдек маъман - роҳат-фароғат, омонлик-тинч макондан бу дунёга қувғин қилинган “Ғурбатда ғариб...” рубоийсининг етакчи мотиви, инсонга бу фоний оламга бошқа оламдан келган мусофир ва ғариб деб қаралади. Жаннат - асл ватан, хокдон ғарибистон – ер юзи, яъни фоний макон. “Фарҳод ва Ширин” достонида:” Муни маъман дема, дегил харобе, муни маскан дема, дегил ҳубобе”, дейилганида айнан ер юзи назарда тутилган. Одам Отанинг Парвардигори олам назаридан қолиб, беҳиштдаги нозу неъмат ва хотиржам ҳаётдан бу дунёга тушиши бир ғариб кимсанинг ғурбатхонага келиб қолишини эслатади. Мазкур рубоийда одамзот тарихининг ибтидо ва интиҳоси, бу дунёнинг роҳат-фароғати ва завқ-шавқи муваққатлиги учун уни ғурбатхона, ўзини эса ғариб деб аташига ишора қилинмоқда ва ғурбатда шодмон бўлмасликнинг асл сабаби ҳам шу. Фарҳод ўз тилида “ Менинг ишқ эрмиш аввалдин сариштим, яна ғурбатда ўлмак сарнавиштим”, деганида шунга уйқаш маънони тушунилади. Сарнавишт олдиндан белгиланган, тақдир маъносини берса, сарришта ипнинг учи, баҳона ва сабабчи маъносида. Мўътабар манбаларда Одам Ота ва Момо Ҳаво ман этилган жаннат дарахти мевасидан олиб еганлари учун қувғинга учраб, ер юзида яшайдиган илк ғариб инсонга айланишади. Қолаверса, бу ғурбат жой биргина Одам Отага эмас, балки унинг авлодларига ҳам мерос бўлиб ўтади. То қиёматга қадар Одам Ота ва Момо Ҳаводан тарқалган авлодлар ер юзи – хокдон ғарибистонни манзил тутиб, дунёга келган ҳар бир инсон ғарибликда ғурбат аччиғини тотиши, азоб-уқубатини чекиши тақдирга битилган. Аммо яна аслий ватанга бориш учун шайтони лаъинни душман тутиб, унинг ҳийла-найрангига алданмасдан ҳаёт кечириш керак экан. Бу дунё қўналға, мусофирхона, ғурбатхона дея қаралгани сабаб одамзот унда абадий яшаб қололмаслиги ва албатта бу дунё сафари бир кун ниҳоя топишини билдиради. Алишер Навоий бир ғазалида:

Ғурбат ичра йиғлар эрдим истабон ёру диёр,

Чунки топтим истамак ғурбат эрур беҳад ғариб, –

деганида ҳам бир ўқишда ватанидан қувғинга учраб, қаттиқ қайғуга ботган кимсанинг ҳолати тушунилиши табиий. Аммо ундаги ғурбат, ёру диёр ва ғариб маъноларига юзаки ёндашилса, байтнинг моҳиятини англаб бўлмайди. Дин тарихида пайғамбарлар, валий ва аллома зотлар бу дунёнинг ўткинчи эканини, унга кўнгил боғлаб бўлмаслигини ҳамда бир зумда елдек ўтиб кетишини таъкидлаб, ундан ўзларини тортганлар. Оддий қилиб айтадиган бўлсак, нотинч ва уруш-жанжал кўпайган жойни халқимиз ғурбатхона дейди. Бировнинг уйида ҳар куни нотинчлик бўлиб, уруш-жанжал, тўс-тўполон бўлаверса, ғурбатхона бўлибди, у ерга борма, деб айтишади. Навоий бу дунёни ғурбат деб атаганида оддий халқ тилидаги шу маънони ҳам эътибордан соқит қилмаган. Жалолиддин Румийнинг “Маънавийи маснавий” муқаддимасида найнинг қамишзордан кесиб олинганидан кейин оҳу нола чекишига ўз оламидан жудо бўлиб, ғарибга айланиши сабаб сифатида кўрсатилади. Шу боис най ўз ватанидан айрилиб, дунё ғурбатхонасига тушганига оҳу фиғон тортади, қалбларга ғам-қайғу улашади. Най инсон руҳи, уни руҳлар оламидан бу дунёга келтирилди, у яна ўша оламга қайтиб бориши даркор. Найнинг ғариблик ҳолати билан таҳлил этилаётган рубоийдаги ғариблик муштарак маъно касб этади.

“Маҳбуб ул қулуб” асаридаги яна бир танбеҳда: “Ҳар ким адам ниҳонхонасидин вужуд анжуманиға қадам урубтур ва бу бақосиз оромгоҳда бир нафас ўлтурубтур, яна қайтиб асли ватаниға азм этмак керак ва қайдин келибдур яна ул ён кетмак керак”, дейилганида бақосиз оромгоҳ билан олдинроқ келтирилган танбеҳдаги хокдон ғарибистон бир маънони беради, асл ватан эса яна Одам Ота ва Момо Ҳаво маскан тутган, бир муддат яшаган жаннатдир. Рубоийда келтирилган ғурбат — бу дунё, унга келган одам ғариб ҳисобланса, бу ғурбатда ғарибликни ҳис этган киши шод-хуррам бўлолмаслиги аниқ, қолаверса, эл – олам аҳли ҳам бир-бирига адоватда яшайди, низолашади, ҳақни талашади-тортишади. Инсоният тарихида Одам Ота бу дунёга келган илк ғариб инсондир. Одам фарзандларига ғариблик Одам Отадан мерос, меҳнат-машаққат, дард-оғриқ, жабру ситам чекиладиган жой ғурбат. Аммо шу ғурбат жойда азалий меросни унутиб, беш кунлик дунё, яъни ғурбатни ўзига шод-хуррамлик макони деб билган киши адашади. Рубоийда келтирилган ғурбатдаги ғариб кишининг шодмон бўлолмаслиги дарсликларда айтилганидек, эрк туйғуси ва ватанидан узоқда бўлиш, бегона элда шод-хуррам бўлолмаслиги эмас, ғайб оламидан ерга туширилган одамзот қавмини билдиради. Яна мазкур рубоийнниг охирги радифи “эмиш” билан тугалланганига аҳамият берилса, “экан” дегандан “эмиш” сўзи бу дунё ибтидоси ва интиҳоси чексиз эканлиги боис рубоийни “эмиш” радифи билан тугаллаш шу маънода бу жараёнга афсонавий тус берилиб, фикр қамровига оғир эканлигига ишорадир. Қолаверса, бу ғурбат жойда неча минг йиллардан бери нафси учун қон тўкиб, разолат ва қабоҳат ботқоғига ботганлар аслида ўзлиги, асл ватани, яъни қаердан келганини унутиб яшаётган “эл” дир. Олам аҳли бу дунёда ғариб эканини ҳис этмаса, вақтинча яшаб турган жойини ғурбат деб билмаса, бир-бирларига озор етказади, бир-бирининг ҳақини ейди, ҳасад ва душманлик қилиб, бир-бирига мушфиқ ва меҳрибон бўлолмайди. Бу дунё ҳаёти ўткинчи, бири кетса, ўрнига яна бошқаси келаверади. Шу тариқа ҳаёт давом этиб, ҳеч қачон интиҳоси йўқдек таассурот қолдиради. Бироқ озгина яшаб, ўлим аччиғини тотадиган киши бу дунё ҳаёти абадий эканига ишонадими? Шуни англаб яшаган киши, албатта бу дунёда ўзини ғариб ва бегона ҳис этади, ҳаёт ва ўлим моҳиятини англаб етади, бу дунёнинг ўткинчи матоҳи ва орзу-ҳавасларига қул бўлмайди. Шу боис Фарҳод ва Мажнун ўзини бу дунёда ғариб ва танҳо деб билади, ўзини тутшунмайдиган “эл”дан узоқлашишга мажбур бўлади, ҳайвонлар билан улфат тутинади. Фарҳод бир ўринда ўзини заиф, нотавон, ғариб, ошиқ, бухонумон, дея атагани ҳам бежиз эмас. Навоий рубоийда ғурбат ва ғариблик деганда бу дунёнинг муваққат, ғурбат жойда қолиш, хурсандлик унга татимаслиги ва бу олам завқ-шавқидан ортиқча хурсанд бўлолмаслигини оддий ва содда тарзда тушунтирмоқда. Чунки бу дунёда муҳайё этилган лаззат ва роҳатлардан тотган инсон, бу роҳат ва лаззатларнинг бир кун бориб тугашини кўз олдига келтириши билан ҳафсаласи пир бўлади.

Шуни ҳам айтиб ўтиш керакки, рубоийнинг олдинги икки байти билан кейинги икки байти ўртасида мантиқий боғланиш бузилгандек кўринса-да, аммо унинг маъно-моҳиятига етиб бориш орқали шоир маҳорати юксак эканига амин бўламиз. Мумтоз адабиётимизда булбул ва гул ошиқ билан маъшуқа тимсоли сифатида оддий ҳамда кўчма маънода қўлланиши кўп учрайди. Гул маъшуқа маъносини беришдан ташқари роҳат, май қуйиб берувчи, дунё ва моддий лаззат, баҳор, жон, май, тахт деган бир қанча маъноларда ҳам истеъмол этилади. Ҳазрати Абу Бакр Сиддиқ: ”Бу жасадлар қушларнинг қафасидир, ҳайвонларга ноғорадир. Нафсинг ҳақида тафаккур қил. Эй сен кимса, агар улуғ қушлардан бўлсанг, ноғора садосин эшитган заҳоти Роббингга қайт”, деган. Навоий қафас, булбул ва гул истилоҳларини келтириш орқали ғариблик мақомида туриш ҳолатини чизиб кўрсатмоқда. Чунки қафасга тушган булбул қандай қилиб чшнаб-очилиб ўзига жалб этиб турганига қарамасдан бир куни сўлиб, заволга учрайдиган гулга кўнгил боғлайди? Бу дунё бебақо бўлсаю ундаги гулга муҳаббат изҳор этиши ва унинг муҳаббатига маҳлиё бўлиши мумкинми? Бу дунё қанча безатиб-зийнатлаб кўрсатилмасин, барибир асл ватан — жаннатнинг оддий тиканига ҳам арзимайди.

Айтишларича, булбул кундузи гулзорда очилган гулга парвона бўлиб, унинг ишқида куйиб-ёнади, хониш этади. Кеч тушган заҳоти тиканзордаги чакалакка бориб, инида тонг оттирар экан. Айнан биз тилга олган мавзуда Фариддин Атторнинг “Мантиқут тайр” достонида булбул гулнинг ишқи менга кифоя этади, дейилади. Ҳудҳуд уни суратга бандиликда айблайди. Гул ушбу ўринда дунё тимсоли маъносида келтирилган. Рўзбеҳон Буҳлий Шерозийнинг “Шарҳи шатаҳиёт” асарида руҳ булбул тимсоли, Саййид Жаъфар Сажжодийнинг “Фаранги истилоҳоти ирфоний”да қафасни инсон жасади, нафси аммора ва дунё тимсоли, деб келтиради. Хожа Абдуллоҳ Ансорий “Кашфул асрор”ида қафас – жисм, омонат – жон, қуш унинг қанотидир. Гул соликнинг кўнгли, маърифат олами сари очилишидир. Соликка Ҳақ таоло иноятининг тавфиқи берилиши тимсолидир, дейди. Мавлоно Хароботий: ”Умрни билғил ғанимат ҳар нафас, Руҳ бир қушдирки, тан гўё қафас”, деганида ҳам биз назарда тутган маъно очиқ-равшан баён этилган.

Умуман олганда, Алишер Навоий ўз асарларида муайян шахс ва замондан шикоятини ўз ижодинингасосий ғоясига айлантирганида асарлари ўша даврдан узоқларга парвоз қила олмасди. Кўпроқ инсоният тақдири ва қисматига битилган оғриқ-азобларни ўйлаб, изтироб чеккани боис шоир асарларидаги ғоя ва қарашлар умумбашарий маъно-мазмун касб этиб, асрлар оша яшаб келмоқда, улуғ ва юксак қарашлар билан суғорилганидан уларни тушунишда мураккаблик юзага келиши табиий.

Манба: www.muxlis.uz

Компьютер авлоди

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 17:07:01 GMT

Ҳозир яшаб турган асримиз компьютер даври, ахборот асри деб аталмоқда. Компьютер ҳаётимизни эгаллаган сайин ҳаёт ва абадият, макон ва замон, одоб ва ахлоқ, ёвузлик ва эзгулик, ҳалоллик ва жўванмардлик ҳақидаги тааввурларимиз “компьютер авлоди”нинг қарашлари билан унчалик чиқишмаяпти. Бу тушунча ва қадриятлар уларга халақит бераётганга, шиддат ва шитобни тўсаётганга ўхшайди. Демак, бизнинг азалий қараш ва дидимиз ҳам ўзгариш арафасида турибди. Ҳали ҳеч қачон дид ва дидсизлик, бошқача айтганда, маданият ва маданиятсизлик ўртасидаги кураш бу даражада ҳаёт-мамот тусини олмаган. Умуман, маданиятнинг намунаси нима ва у қандай бўлади? Нимага қараб, қандай асосларга таяниб, биз “маданиятли” ва “маданиятсиз” деган баҳоларни берамиз? Юксак дид ва дидсизлик нима?

Бизнинг дидимиз фақат бизники эмас. Бу дидни Одам Атодан бошлаб сайқал бера бошланган ва минг йиллар, асрлар оша бугунги дидимиз даражасига етган. Шундай экан, бизнинг маданият ҳақидаги тасаввур ва тушунчаларимиз ҳам фақат бизники эмас, унга бизгача бўлган аждодлар ишлов берган, пойдеворини қурган, асослаган. Улар бизга дидсизлик ва маданиятсизликдан ўзимизни асраш йўлларини кўрсатишди, ана шундай муҳташам бино – дид ва маданият деган бинони қолдиришди. Аммо бу бинога эртага ҳам эгалик қила оламизми?

Биз ўз ботинимиздаги “мен” биносини қайси мато ё буюмдан қурганимизга қараб, қай даражада маданиятли ёки маданиятсиз эканимизни билиб олишимиз мумкин. Инсонийлик маданиятнинг энг муҳташам кўринишидир. Хушмуомалалик, раҳм-шафқат, меҳр-оқибат, самимият, ҳурмат-эътибор, камтарлик ва бағрикенглик, ҳалоллик маданиятнинг энг буюк ютуқларидир. Қайси миллатда бу фазилатлар камёб бўлса, гарчи тараққиётнинг юксак босқичида турган бўлса ҳам, у миллат маданиятли эмас. Айнан шу фазилатлар ҳаёт тарзимизга айланиши учун минг-минг йиллар керак бўлди, бу фазилатларни асрдан-асрга мисқоллаб йиғдик ва инсонийликнинг кўрки қилиб кўтардик. Энди уни вайрон қилишга ва бой беришга ҳаққимиз борми?

Бир илғор мамлакатга борган танишим менга: “У ерда ҳамма нарса бор. Лекин қўшни қўшнига ёт, бегона. Ҳамма ўзи учун яшайди. Бир-бирига жуда совуқ. У ерда одамларни эмас, одам қиёфасидаги қандайдир “робот”ларни кўргандай бўлдим. Баъзида бу совуқликдан одамнинг эти жунжукиб кетади”, деганида бизнинг ҳам инсонийлик ҳақидаги тушунчаларимиз асл ҳолича сақланиб қолаяптими, дея ўйланиб қолдим.

XXI асрга келиб, ботинимизни “мен” эмас, қайсидир даражада истеъмолчи эканимиз белгиламоқда, бизда шахс бўлишдан кўра замон шиддатини қамраб олган устамон бўлиш талаб қилинаяпти. Шахс бўлиш ҳеч кимга керак бўлмаяпти. Биз ана шу нуқтада маданиятли ва маданиятсизга ажралиб борамиз. Дунё, ҳаёт ва Яратган ҳақидаги тасаввур ва ҳайратимиз ҳам ўзгараяпти. Эртага эса яна кескинлашади. Истеъдодга қараб эмас, устамонлик ва қанчалик ахборотга эгалигимизга баҳо берилади, “ахборот билан тўйинмаган шахс”га ҳаётдан орқада қолгандек муносабатлар пайдо бўлади.

Ҳар қандай маданият дастлаб одамнинг ичида яралиб, кейин моддийлашади. Бизнинг фикр ва қарашларимиз, ўзимизни тутишимиз, ижтимоий фаолиятимиз, умуман, ўзимизни намоён қилишимиз – бу маданиятмизнинг амалда намоён бўлишидир. Биз қайси замонда яшамайлик, ичимизда аждодларимиз сайқаллаган “мен” бўлмас экан, бўш идишдан фарқимиз қолмайди. Шакл бор-у маъно йўқ идишмиз.

Ҳаётимиз шиддатли тус олди. Тезлик бизнинг ақлимизни шошириб қўйди. Шу пайтгача тўплаган билимларимиз бир пасда эскириб, кераксиз бўлиб қолаётгандек. Биз орқада қолмаслик учун тараққиёт изидан ҳаллослаб чопиб бораяпмиз. Салгина бошқа нарсага чалғиган одам кейин бу тезкор тараққиётни қувиб етолмай қолаяпти ва салгина чалғиш ҳам одамни қолоқ одамга айлантириб қўйяпти. Эртага эса бу шиддат янада тезлашади. Биз бугун ўзимиз билиб-билмаган ҳолда“компьютер” авлоди бўлишга кўр-кўрона интиляпмиз.

Бир ёш йигитни танийман. “Компьютер авлоди”га мансуб. У компьютерни сув қилиб ичган. Баъзан дунё тафаккурининг чўққилари бўлган машҳур файласуф ва адиблар ҳақида фикр билдириб қолади. Энг қизиғи, унинг билдирган фикрлари интернетдаги тайёр маълумотлар, холос. Асарнинг ўзини ўқимаган. У фақат асар ҳақидаги баҳс ва хабарларни ўқиган. Унга бу ҳақда гапирсам, бу асарларни ўқишга вақти ҳам, ҳафсаласи ҳам йўқлиги, ана шу маълумотларнинг ўзи кифоя қилишини айтди. Бу “компьютер авлоди”га мансуб зиёли йигитнинг гапи. Унда ҳайрат ва завқ ҳозирдан ўлиб бўлган. У завқ, ҳайрат билан эмас, ўзини “ахборот билан тўйинтираяпти”. Унга асарнинг ўзи эмас, маълумотнинг ўзи кифоя қилади. Мен бу йигитни ахборотлар тўпланган дискка ўхшатаман. Одамга эмас. Шунинг учун адабиётга муносабат ҳам ўзгараяпти. Адабиёт ҳам “компьютер авлоди” – “диск” йигитимизга ўхшаб фақат ахборот олиш учун ўқишга ўтилса-чи?! “Навоийми? Биламиз. Унинг фалонча асари бор. Фалон асарида фалон ғояни кўтарган. Фалон муаммони ўртага ташлаган”. Мана шу. Адабиятни ўқиш ҳам тест саволларига жавоб топишга айланиб бораяпти. Асар руҳини ҳис этиш, қаҳрамонлар билан изтироб чекиш, қувониш, фикр қилиш, бир сўз билан айтганда, маънавий эврилиш, ҳузурланиш ортиқча бўлиб қолаяпти.

“Компьютер авлоди”нинг билмаган ёки хабари бўлмаган соҳаси йўқ. Ҳамма соҳадан бир шингил. Аммо фақат хабардор. Худди тест имтиҳонига жавоб бераётгандай хабардор. Асарнинг ўзини ўқишга ҳафсаласи, ҳайрати етмаган, вақти бўлмаган бу йигитнинг ютуғи нимада? Фожеаси-чи? У нимани ютқизяпти? Қалбан маънавиятли бўлоладими? Бугун шу йигит каби ўйловчилар кўпайиб бораяпти. Эртага яна кўпайса-чи? Ҳа, ижодкорлик билан яратилган ҳар қандай нарса кишига ижодий қувват беради. Жумладан, адабиёт ҳам. Адабиёт юксак ва улуғ мавзулар билан шуғулланади. Адабиёт истеъдод маҳсули бўлгани учун ҳам мангулик тусини олади ва ўлмас бўлиб қолади. Чунки истеъдодлар бу ўткинчи дунёга мангулик ҳақида, мангу завқ ҳақида, мангу ҳайрат ҳақида хабар бериш ва қалбимизни мангулик нурлари билан чўмилтириш учун бу дунёга юборилган. Адабиёт миллат диди ва маданиятини тарғиб-ташвиқ қилувчи, уни маданиятнинг юксак чўққисига етакловчи энг улкан воситадир. Улар ичимизга кирса, ўзимизники бўлса, у бизни хотиржам қилади. Бизнинг ўзлигимизга айланса, у руҳий қувват беради. Ана шу қувват орқали ўзлигимизни мустаҳкамлаб олгачгина,компьютер бизни ўзига авлод қила олмайди, бу қувват бизга инсоний завқ ва ҳайрат, маданият ва дид бағишлаб туради. Бу қувват танамизда оқар экан, биз компьютерни ўзимизга “авлод” қилиб оламиз.

Назар Эшонқул

Пуч авлод одамлари

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 16:48:27 GMT

Кунларнинг бирида масжид ёнидаги боғча ўриндиғида ўтирган эдим. Бир йигит ва бир қиз келиб ёнимга ўтиришга рухсат сўради. Мен уларга ўтиришга ижозат бердим. Бироз вақт ўтиб уларнинг ҳатти-ҳаракатларидан ҳайрон бўла бошладим. Ёшлар бир-бири билан фаҳш аралаш сўзлар ишлатиб гаплашишни бошладилар; бу орада писта чақар ва ерга туфлар эдилар.

Эҳтимол уларга кўра мен оддий муслима, уларнинг қилиқларига чидаб ўтирмасдан, туриб бу ерни тарк қилишим керакдир. Мен бу нарсага эътибор бермадим. Бироқ улар мени ўз ҳолимга қўймоқчи эмас эди ва аҳмоқона саволлар орасидаги энг машҳури берилди: “Иссиб кетмаяпсизми?” Суҳбатимиз шу тариқа бошланиб кетди. Мен уларга қуёш нурлари очиқ терига кўпроқ таъсир қилишини, шунинг учун ҳам ўранганлар жазирамада ўзларини яхши ҳис қилишини тушунтира кетдим. Суҳбат аста-секин бошқа ўзанга қараб бурилиб кетди: нима учун мен бундай кийинаман.

Шу вақт йигитга кимдир телефон қилиб қолди ва у бироз нарига кетди. Мен эса қизга қилаётган нарсаларимни ўзим ўйлаб топмаганман, деб тушунтиришни бошладим. Бу Худо тарафидан одамлар гуноҳлар ботқоғига ботмаслиги учун ўрнатилган қоида. Демак, бу қоидаларга кўра яшамаганлар адолатли жазо топиши муқаррар. Мен ундан “Худога ишонасанми?” деб сўраганимга у фахр билан иконаси бор билакузугини ва бўйнидаги хочини кўрсатди ва мендан “Сизлар Худони кўрмай туриб унинг қоидалари билан қатъий равишда яшашларингизни нормалми?” деб сўради. Мен бирон хонани ҳеч ким йиғиштирмаса, унда тартиб бўладими, деб унга қарши савол бердим. Қиз эса хонага ҳеч ким қараб турмаса тартиб бўлмаслигини айтди. “Коинотда тартиб бор, деб ўйлайсанми?”, деб сўрадим мен. “Йўқ”, - деб ишонч билан суҳбатдошим жавоб берди. “Агар яхшилаб назар қилсакчи? Масалан, кун ва тун, йил фаслларнинг алмашиши, сайёраларнинг ўз орбитасида ҳаракат қилишлари. Булар тартиб билан бўлмайдими ахир? Тартиб бор экан, демак шу тартиб-интизомни жорий қилиб, унга “қараб” турувчиси ҳам бўлади”. Қиз бироз ўйланиб, ҳа дегандак бошини ирғаб қўйди. “Демак, Худо бор ва биз бунга қаттиқ ишонамиз, атрофимиздаги нарсалар ҳам буларни исботлаб турибди”.

Ўриндиқдаги қўшним ёнимда ўтирар ва диққат билан сўзларимни тинглар эди. Сўнг тўсатдан гапимни бўлиб “Агар мен ўзимга ўхшаган бир қизни севиб қолсам-чи?” деб қолди. Шу пайт миямга ялт этиб фикр келди, яъни унинг телефонда гаплашаётган шериги йигитга ўхшашга қаттиқ ҳаракат қилган қиз бола экан. Макон ва замонда ўзларини тамомила йўқотиб қўйган бу икки 16 яшар ўсмир бошқалар уларни жиддий қабул қилишлари ва тинглашлари учун нима қилишни билмаётган эканликлари аён бўлди.

Бунга ўхшаш мисоллар бу тизимлар ўзлигимизни топишга имкон бермаслигининг навбатдаги исботидир. Нима учун ва нега эканини тушунтириб бермайди. Бунинг ўрнига, исталган нарса қилиниши мумкин, деб одамларни алдайдиган ва охир оқибат уларни яксон қиладиган нарсаларни беради. Мен табиийки уларга бу нарсалар аслида йўқ эканини тушунтиришга уриндим.

Баччабозликнинг барча тури инсон нафси (эгоси) ва шайтон билан ҳаммуаллифлигида ўйлаб топилган.

Мен керакли саволларни бера бошлашим билан қаршимдаги қиз янада қизиқиб тинглай бошлади. “Сен бу дунёга нега келгансан, бу “севги-муҳаббатинг” сени қаерга олиб келади?” Бу ўзига хос қаршиликдир (протест). Бунинг асл сабабларини оилада, ота-оналар ва дўстлар билан муносабатда, инсоний қўрқоқлик ва хатолардан излаш керак.

“Саволлар бермайдиган, еб-ичиб, ҳожат чиқариб ва ўзидан ўзи кўпаядиган ҳайвон каби яшашни истайсанми?”, деган саволимга у “йўқ” деб жавоб берди. Ундай бўлса биз ҳайвондан нимамиз билан фарқ қиламиз? Тафаккур... У бизларга нима учун берилган??? Инсонларинг нуқтаи назарига таянга ҳолда эмас, зеро биз фақатгина махлуқлармиз, балки айнан Худонинг қонунларига биноан яшаш ва нима яхшию нима ёмон эканини фарқлай олиш учун берилган.

Суҳбатимиз бу қиз олдинлари эшитган нарсалар чегарасидан чиқиб кетди. Эҳтимол, бу қиз етарли даражада тиришқоқ бўлмагани боис, унга бу дунё қандай тузилганлигини тушунтириб берадиган одам топилмагандир. Нега?.. Чунки биз ота-оналар ва ўқитувчилар ҳаётимизнингасосий саволларига жавобларни билмаймиз. Улар қаердан пайдо бўлишди, нима учун ва ўлимдан сўнг қаерга боришади...

Натижада фожеага тўлган воқеълик тасвиридаги асосий персонажлар бир-бирига тескари ўтириб қолганлари аён бўлди. Улар бир-бирларини эшитмайдилар ва тушунмайдилар. Ҳатто энг яқин қариндошлар орасида ҳам кўпинча ўтиб бўлмас жарликлар хосил бўлган.

Бу ёшларни айблаш энг осон иш бўлар эди. Шубҳасиз уларда ҳам ўзига яраша масъулият бор, бироқ айтингчи агар уларга ёшлигидан ҳаммасини тушунарли қилиб тушунтиришганида улар ўзларини шундай тутган бўлар эдими? Ҳар бир инсон ўзининг хар бир сўзига ва ҳар бир амалига жавоб беради. Ўзини оқлаш учун ҳеч қандай сабаб бўлмайди, чунки ҳар бир инсонга фикрлаш, баҳолаш, маълумотни таҳлил қилиш, қиёс қилиш имкони бериб қўйилган. Энг асосийси бизларга атрофимизда яратилган нарсаларнинг кўриш, фаҳмлаш учун онг берилган. Ва буларни берган Зот умумий тартиб-интизом бўлиши учун қоидаларни беришга ҳам тўла ҳақлидир. Агар биз бу қонун-қоидаларни бузсак, шубҳасиз жазога лойиқ бўламиз.

Менинг “Нима учун яшаяпсан?” деган саволимга қиз “Бўлажак фарзандларим учун”, деб жавоб берди. Бўйнига хоч таққан ва ўзига ўхшаган қизни “севиб” қолган қиз. У бутунлай чалкашиб кетганини тушундим. Бундайлар жуда кўп экани ўта хавотирлидир. Одамларни исканжада ушлаб, уларни фикрлашдан тўсадиган тизим, бундай инсонларни туғиб, кўпайтириб ташламоқда ва уларнинг қалбларида бўшлиқни ҳосил қилдириб, ҳаётда бахтли бўлишнинг ягона имкониятидан маҳрум этмоқда.

Манба: golosislama.ru
Абу Муслим таржимаси

ДИН ВА ЗАМОН

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 16:44:15 GMT

Ўз қалбига қараб тупуриш

Аллоҳ таоло баъзи жоҳилларнинг жоҳилликлари чўққига чиққанида уларнинг қалбини “синдириб” қўяр экан. Биз кўпинча сиқилиб, ҳалокат ёқасида эканимизни англаб, нажот берувчи Аллоҳ таолонинг раҳмати нақадар буюк эканлигини тушунган ҳолда Исломни қабул қиламиз. Мен бугун иккита воқеа эшитдим. Уларнинг иккиси ҳам қалбимни ларзага солди, кўзим ёшланди. Ахир, Аллоҳ таолонинг бир одамга кўрсатган марҳаматини кўрганингизда кўз ёшларни қандай тўхтата оласиз?

Биринчи воқеа: Масжид қурилишига эътиборсизлик

Агар кўз олдингизга бой-бадавлат шайхни келтирсангиз, хаёлингизга дарҳол унинг ҳашаматли уй-жойи келиши мумкин. Дубайнинг осмонўпар биноларига боқар экансиз, бу ерда яшаётганлар ҳеч нарсага муҳтож бўлмаса керак, деган фикр хаёлингизга келади. Бироқ, уларнинг орасида Аллоҳ таолога қанчалар муҳтож инсонларни учратиш мумкин. Сабаби, улар ўзларини пул билан ўраб олишган ва қўлимиз ҳамма нарсага етади, деб ўйлашади. Аллоҳ таоло уларнинг маблағларини керакли жойларга сарф қилинишини насиб қилсин. Омин.

Бир биродаримиз масжид қурилиши учун бой-бадавлат шайх олдига пул сўраб борган экан. Боиси, у инсон етарлича бойликка эга эди. Ўзини мусулмон ҳисоблаган одам албатта бундай савоб иш учун сўралган илтимосни ерда қолдирмайди, лекин... Масжид қурилишига пул йиғиб юрган одам ўзининг барча иродасини жамлаб, (ким бу иш билан шуғғулланиб юрган бўлса, бунинг қанчалик оғир иш эканини билади) унга қараб қўлини узатади. Албатта қўл атайин чўзилмаганди, балки бу қўлларда “қани масжидга ёрдам қилинг”, деган маъно бор эди. Аммо шайх кутилмаганда унинг қўлига тупуриб, тиржайди. Бундай ҳолат юз берса биз нима қилар эдик-а? Чиройлик сабр ва унинг мукофати қандай бўлишини ўқинг.

Бироз сукут қилиб, биродаримиз кафтини юзига суртди. Сўнг, ҳайрон қолган бой биродари юзига қараб деди:
- Бу мен учун эди. Энди Аллоҳ таоло учун эса, нима берасан?
Буларни кўрган ва ҳозиргина ўзини дунёнинг подшоҳидек ҳисоблаб турган шайх йиғлаб юборди. Сўнг эса керагидан ҳам ортиғини берди.

Иккинчи воқеа: Ёмонликни яхшилик билан қайтар.

Бу суҳбат икки биродаримиз ўртасида бўлиб ўтган эди.
Уларнинг биттаси бошқа биродари ҳақида кўпроқ билишни истаб сўради:
- Биродар, сен Исломни қандай қабул қилгансан?
- Буни айтишга уяламан, деб кулиб юборди.
- Айтиб бер, балки бу бошқаларга ўрнак бўлар?!
Фойдаси бўлиши ҳақида фикр қилиб, биродар айта бошлади:
- Яхши... Бекатда турган эдим. Кайфиятим жуда ёмон эди. Шу вақт бир одам келиб бир нарсалар ҳақида гапира бошлади. Уни унчалик тушунмадим. Фақат Ислом, тўғри йўл ва шунга ўхшаш сўзларни тушундим. Кайфиятим ёмонлигиданми, билмадим, унинг юзига тупуриб юбордим. Энди ҳозир жанжал чиқса керак, деб ўйладим. У эса кула бошлади, қарасам унинг кўзларидан ёш оқа бошлади. Бекат бурчагида ўтириб олиб бир нарсаларни шивирлашни бошлади. Мен эса бу ҳолатни кўриб шошиб қолдим. Унинг ёнига келиб: “Сенга нима бўлди? Узр энди... Қандай бўлганини ўзи ҳам билмай қолдим!”, - дедим.

Тасаввур қиляпсанми, у менга: “Аллоҳ таоло нима қилганим учун бундай бахтни ато қилди... Пайғамабаримиз (с.а.в.) ва саҳобалар юзларига тупуришган... Мен эса оддий бир мусулмон бўлсам!” Шундай деб ўзини бахтли хис қилиб ўтирибди. Индамай шок ҳолатида у ердан кетдим. Шундан бери уни бошқа кўрганим йўқ. Бироқ бўлиб ўтган воқеа ҳақида кўп ўйладим. Ислом ҳақида қизиқа бошладим. Китоблар ўқидим. Ва ниҳоят Исломни қабул қилдим, алҳамдулиллаҳ”.

Бу фақат иккита воқеа холос. Бунга ўхшаш минглаб воқеалар бор. Аллоҳ таолонинг марҳамати чексиз бўлгани каби бундай воқеаларнинг охири йўқ бўлса керак. Чиройли сабр қилинглар ва ёмонликка яхшилик билан жавоб қайтаринглар. Эҳтимол, савобга эга бўласиз ёки бу билан кимнингдир нажот топишига сабабчи бўласиз.

Ижтимоий реклама – эзгуликка чақириқ

Ахлоқий ва тарбиявий моҳиятга эга ахборотни бериш, жамият учун жуда фойдалидир. Маълумки, инсон қандай ахборотни қабул қилишига кўра шаклланади. Кўчада кетаётган инсонни ҳар тарафидан реклама лавҳаларидаги ахборотлар ўзига жалб қилиб туради. Аксар рекламаларда аёл жисмининг акси муҳим элемент сифатида иштирок этади. Айтишади-ку, чиройлик жисм бўлса ҳар қандай нарсани реклама қилиб ташласа бўлади. Турли хил тажовузлар, болалар орасида жиноятининг ўсиши, маданиятнинг йўқолиб бориши ва ахлоқларнинг чўкиши ҳақида кўпчилик айюҳаннос солиб, “дод” дейди. Аммо, разилликларни содир этишга ундаётган, инсон онгини заҳарлаётган сабаблар ҳақида деярли ҳеч ким гапирмайди.

Оммавий равишда одамларнинг руҳий ҳолатидаги мувозанатининг бузилиши, психикасидаги ўзгаришларга сабаб бўлаётган асосий омиллардан бири реклама бўлса керак. Ўша ахборотларга ва рекламаларга буюртма бераётганлар сайёрамизда, аҳоли ўртасида янги эътиқодлар, қадриятлар, дид-у қизиқишларни ва янги модаларни шакллантирмоқда.
Бугунги кун жамияти одоб-ахлоқ ва тарбиявий аҳамият касб этган, керакли ахлоқий ахборотни одамларга етказадиган ижтимоий рекламаларга жуда муҳтождир.

Москва

Москва шаҳарларида библиядан олинган амрлар реклама лавҳаларида пайдо бўлди. Москваликлар орасида ўтказилган сўровномаларга кўра, “"Ўлдирма”, “Ўғирлама” каби диний амрлар ёзилган рекламалар, шаҳарнинг энг кўриниб турадиган жойларда жойлашишига рози эканлар.

Владивосток

Шаҳарнинг асосий йўл чеккаларида Исо алайҳи саломнинг буйруқлари ёзилган реклама лавҳалари пайдо бўлди. Лавҳаларни жойлаштириш жойлари ҳам ҳаммани ҳайратда қолдирди. “Зино қилма”, деган реклама лавҳаси тиббиёт университетининг талабалар ётоқхонаси қаршисига осиб қўйилган. “Ўлдирма” деган реклама лавҳаси бандитлар орасида тўқнашувлари (“разборка”лар) билан машҳур бўлган бозор ёнига осиб қўйилган. Бозор савдогарларига эслатиб туриш учун “Ўғирлама” сўзи катта қилиб бозор ичига ёзиб қўйилган. Янги супермаркет олдига эса “Ҳасад қилма” реклама лавҳасини қўйишган. Шаҳар бўйича ҳаммаси бўлиб 10тага яқин шундай реклама лавҳалари жойлаштирилган. Айтишларича, реклама лавҳаларининг ўринини танлаш мутлақо тасодиф бўлган экан. Улар 40 кунча осилиб турди.

Қозон

“Ўлдирма”, “Ўғирлама”, “Ёлғон гувоҳлик берма!”
Умумбашарий дин амрларини энди ибодатхона ёки китоблардан эмас, балки Қозон шаҳрининг кўчларидан ҳам ўқиб олсангиз бўлади. Илоҳий китоблардан олинган парчалар Қозоннинг икки юзга яқин реклама лавҳаларига жойлаштирилди. Бу Қозон шаҳри ҳокимияти тарафидан уюштирилган олтита ижтимоий лойиҳалардан биридир. Қозон шаҳри ташқи реклама ва ахборот бошқармасининг ижрокомининг вакиллари айтишича, одамлар диққатини оддий ҳақиқатларга қаратишлари учун, яъни эзгулик, севги, яқинига ёрдам ва хайрли ишларни унутмаслиги   учун қилинган. Шунинг учун ҳам рекламадаги ёзувлар одамларга абадий ҳақиқатларни эслатиб турибди. Бу акцияни иккита диний конфессия вакилларининг руҳонийлари ҳам маъқуллашган.
Шаҳарда мингдан ошиқ реклама жойлари мазкур ижтимоий реклама лойиҳаси учун шаҳар ҳокимияти томонидан банд қилинди. Барча плакатлар икки тилда ёзилган. Библия ва Қуръондан келтирилган ёзувларни энди русча ёки татар тилида ўқиш мумкин. Шаҳар ҳокимияти одамларга дўстлик, ҳамфикрлик ва бошқа ижобий хислатларни эслатишни хоҳлашганлиги кузатувчиларни хурсанд қилади. Қозонликлар ҳам бу ғояни мамнуният билан қабул қилишган. Илоҳий матнларни реклама жойларида жойлаштириш шаҳарнинг битта ижтимоий лойиҳаси халос. Шаҳарнинг реклама лавҳаларида “ёшлар йили” ҳақидаги маълумотларни, гиёҳвандлик зарарлари, йўл қоидаларига риоя қилмаслик оқибатлари ва ҳоказоларни учратиш мумкин. Ҳамда психологик ёрдам, спид ва наркомания бўйича тез ёрдам хизматлари ҳақидаги ахборотларни олиш мумкин.

Чеченистон

Чечен Республикаси жамиятни ахлоқий тарбиясига катта аҳамият бериб келмоқда. Чечен президенти Рамзон Қодиров сўзига кўра, соғлом ахлоқ ва одобсиз муваффақиятли соғлом жамият қуриб бўлмайди. Чеченистондаги федерал аҳамиятга эга “Кавказ” йўлида йўловчиларни интизомга чақирувчи Қуръон оятларининг маънолари жойлаштирилган. Қуръон суралари чечен ва рус тилларида ёзилган бўлиб, улар автотуруржойларида, йўқ ёқасида, светафор ёнларида хавфсизлик талабларига тўлиқ жавоб берган ҳолатда жойлаштирилган.
Республикада аёлларнинг беҳаё кийинишларига, кинофильмлардаги ярамас саҳналарга, ҳамда “очиқ-сочиқ” рекламаларга қарши кураш бошланган. Республика телеканалларида боши яланг аёлларни, тиззасидан баланд юбка эгаларини ва очиқ елкалик либосдаги аёлларнинг ҳаракатларини танқид қиладиган роликлар пайдо бўлган. Эфирда шундай кийинишларни очиқчасига қабоҳат деб баҳоланмоқда. Республикада, хориж ва Россия кинофильмларидан эротик саҳналар ўчирилаётган кино архив шаклланмоқда. Реклама лавҳаларида эса очиқ-сочиқ қизлар тасвири қўлланиши мутлақо мумкин эмас. Ташқи алоқалар, матбуот ва ахборот вазирлиги ташаббуси билан   шаҳар йўловчи транспортида телмониторлар ўрнатилиб, ахлоқий мазмундаги видеороликлар кўрсатилмоқда.

Доғистон

Доғистонда ҳам одамлар орасида ҳаводек зарур бўлган ахлоқий меъёрларни тарғиб қилиш учун ҳаракатлар бўлди. Тижорий шиорларнинг ўрнини “Бир-бирингизга салом берингиз”, “Ватанни севмоқ иймондандир” ва “Тавҳиддан кейинги энг мақбул амал ота-онани рози қилиш” мазмунидаги ёзувлар эгаллади. Сўровлар натижасидан маълум бўлдики, бундай рекламалардан барча мамнун. Ҳатто, кўпчилик нега шу вақтгача бу иш қилинмаганидан ҳайронда.

Мусулмон уммати ўзини-ўзи йўқ қилмоқда...

Дунё харитасига назар ташлар экансиз, қотилликлар ва хунрезликлардан азоб чекаётганларнинг кўпи Ислом мамлакатларининг мусулмон аҳолиси эканига гувоҳ бўласиз. Афғонистон, Фаластин, Ироқ, Сомали ва Покистонда хунрезликлар, қотилликлар,вайронгарчиликлар ҳукмрон. Исломий фирқалар бир-бирларини муртадликда айблашмоқда. У ер-бу ерда “хоин”ларнинг қони “ҳалол”лиги, жаннатдан “маҳрум”лиги, мусулмон жамоасидан ҳайдаб юборилишини эълон қилувчи фатволар ҳам пайдо бўлаётир. Ислом миллатига нима бўлди? Тинчлик, дўстлик, биродарликда яшашга буюрган шариат қонунлари қаёқда қолди? Бирор киши Буюк Яратувчининг: “Барчангиз Аллоҳнинг арқонини маҳкам тутинг ва бўлиниб кетманг” (Оли-Имрон, 105) ва “Аллоҳ ва Унинг Расулига иймон келтирганлар, ҳеч шубҳасиз, оға-инилардир” (Ҳужурот, 10) деган ваҳийларига амал қиляптими?

Бирор киши Пайғамбаримизнинг (алайҳиссалом): “Бизга қарши қурол кўтарган бизлардан эмас” деган сўзларига эътибор беряптими? Бирор киши Расулуллоҳнинг (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) “Сизларнинг жонингиз, молингиз ва шарафингиз ушбу Муқаддас шаҳарда ушбу Муқаддас ойнинг ушбу Муқаддас куни каби бир-бирингизга муқаддас бўлиши”ни тилаб қилган дуоларини эслармикин?

Дунёнинг бошқа халқлари ишлаб чиқариш, қурилиш, ижод, ихтиро ва кашфиётлар билан машғул бўлгани ҳолда нега Ислом уммати душманлик, фитнабозлик, рақобат, ўзаро муртадликда айблашларга кўмилиб кетди. Ислом олами жаҳон матбуоти ва телевидениесини мунтазам янгилик билан “таъминлаб” турибди.

Телевизор экранларида террор қурбонларининг пажмурда жасадларини, етим қолган болалар, тул аёллар, вайрона уйлар, портлатилган кўприклар, кули кўкка совурилган шаҳарлар, издан чиққан иқтисод, қўрқувдаги одамлар, қотиб қолган тараққиётни қайта-қайта кўраверамиз.

Уламолар, мусулмон давлатларининг арбоблари ва оқиллар нега сукут сақлашяпти? Бу қон тўкишлар қачонгача давом этади? Тарихнинг бу даҳшатли саҳифасини қачон ёпамиз? Бу телбаларча ўйин қачон барҳам топади? Қачон онгимиз ва ақлимиз ўзимизга қайтиб, яна меҳр-шафқат, тотувликка чорловчи, душманлик, нафрат ва ихтилофлардан қайтарувчи Қуръон ва Суннатга мувофиқ ҳаёт кечира бошлаймиз?

Ҳимоясиз одамларга ва айбсиз болаларга қарши қурол кўтарган қотилларда наҳотки заррача уят қолмаган бўлса?! Ахир Ислом ўлкаларида қашшоқлик, ишсизлик ва ҳақсизликлар каммиди? Кулфатларимиз устига янги бахтсизликлар ёғдираётган янги оқимлар етарли эмасмиди?

Дунё иқтисодий, ақлий ва руҳий тараққиёт билан банд бўлган бир пайтда бизнинг ўлкаларимиз ҳалок бўлганлар, мажруҳга айланганлар ва бедарак йўқолганларга аза тутиш билан овора. Истаган телеканалингизни очинг, унда мусулмон мамлакатларида содир бўлаётган ва ҳар қандай ақлни сўндирадиган, туйғуни ўлдирадиган ва юракни қиймалайдиган фалокатлар ҳақидаги янгиликларни эшитасиз.

Мусулмонлар яшаётган заминда содир бўлаётган фожиалардан қалбингиз музлаб кетади: йўлларда танасидан жудо бўлган каллалар, кўчаларда қон дарёси, ҳувиллаган масжидлар, ёндирилган уйлар, вайрона мактаблар, дорилфунун ва корхоналар... Наҳотки, бундай жиноятлардан қайтарадиган иймон ҳам, ақл ҳам, туйғу ҳам қолмаган бўлса?Бу фожиали бедодликлар яна қанча давом этиши мумкин? Қачон муқаддас китоб оятларини рўкач қилиб, Ислом ерларида Ислом номи ила мусулмонлар қўли билан содир этилаётган қонли фожиаларга барҳам берилади?

Ҳар қайси томон диндош биродарига ҳужум қилиш имкониятини кутиб қуролланмоқда. Турли гуруҳлар Ислом байроғи остида ўз тарафдорларини ҳақ иш учун азобли ўлимга жўнатмоқда, уларга жаннат ваъда қилмоқда ва зафарга ишонтирмоқда. Айни пайтда “муртад”ларнинг қонини ҳалол санаб, уларга абадий лаънат ва дўзахни раво кўрмоқда.

Буларнинг ҳаммаси нафрат ғояларини сингдириш билан бирга олиб бориляпти. Бунинг таъсирида эса, жангарилик руҳида тарбияланган ёшлар истаган пайтда “муртад”ларни жазолашга тайёр туришибди. Улар ўз ҳамюртлари билан жанг қилишяпти ва ўз халқига қурол ўқталишга ҳам қодирдирлар.

Парвардигордан ушбу фожиаларни тўхтатишни, Ислом умматидан бу кулфатлар балосини кўтаришни, улар ақлини ўзига келтиришни, туйғуларини тирилтиришни ва Ҳақ йўлга йўллашни илтижо қиламиз.

Доктор Оиз Қараний мақоласи асосида Абу Муслим тайёрлади

Райҳонлар иси

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 16:38:31 GMT

Райҳонлар иси

Кечагина сизу бизга ҳамнафас бўлиб яшаган, бугун Раҳмоннинг ҳузурига сафар қилган юртдошимиз ҳаётининг сўнгги дақиқаларидан бир лавҳани сиз азизларга ҳикоя қилиш ниятида қалам ушладим. Бу ҳикоям яна қайсимизнингдир ҳидоятимизга ва энг муҳими сўнгги нафасда шаҳодат келтира олишимизга васила бўлар, деган хайрли мақсадни дилга тугдим. Сиз азизларга хайрли узоқ умр имконини, Шаҳрисабзда яшаб, умрининг йигирма олтинчи баҳорида вафот қилган синглимиз Нодирахонга Аллоҳнинг раҳматини соғиниб:

Зулайҳо хола қизи Нодиранинг бетоб бўлиб қолганини эшитгач, қўли ишга бормай қолди. Ўтирса-турса, фақат: “Қизимга нима бўлган экан? Худойим шифо бергин!.. Болаларигаям қараёлмай қолгандир...” деган хаёл нари кетмади.
Кечга томон дарвозадан кимдир овоз берди.
-   Шавкатжон, кимдир келганга ўхшайди,- деди хола шом намозини ўқимоқлик учун жойнамоз ёзаркан.
Келган меҳмон Нодиранинг умр йўлдоши Акромжон экан. Саломлашиб, ҳол-аҳвол сўрашгач, хола дарҳол қизи ҳақида сўради.
-   Дўхтирга олиб бордик, лекин аниқ бир тўхтамга келишгани йўқ.. Ҳозирча уйда шифокорларнинг назоратида муолажа оляпти,- деди куёви.
-   Болаларгаям қараёлмаётгандир?..
-   Болаларга онам қараяптилар, сиз хавотир олманг.
-   Ўргилай, Акромжон, яхшиям тақдирига сиздай тушунадиган турмуш ўртоғи, онангиздай меҳрибон қайнона битилган экан, минг раҳмат...
Кунлар ўтаверди. Хастанинг рангги кун ўтган сайин сўлиб бораверди.
Уни кўрсатишмаган табиб-дўхтирлари қолмади, ҳисоб.
“Чўкаётган одам хасга ёпишади” деганларидек, ким нима деса, ҳаммасини қилиб кўришди. Нодира тузалиш ўрнига борган сари оғирлашаверди... Бундан хавотирга тушган онаси Акромга:
-   Ўргилай ўғлим, мени тўғри тушунсангиз, биттагина илтимосим бор. Ҳар куни қизимнинг аҳволидан хабар ололмайман, қаричилик... Лекин, кўрмасам ҳам кўнглим тинчимайди. Рози бўлсангиз, озгина ўзига келгунгача мен олиб кетсам. Онангиз ҳам сизга, болаларга, қизимга қараб, анча толиқиб қолганга ўхшайди, нима дейсиз?..- деди.
Акромнинг розилиги билан Нодира ота уйига олиб келинди.      Ҳовлига экиб қўйилган, кузак шамолида битта-битта барг тўкаётган гулларга дераза оша термулганча ётган Нодира:
-   Онажон, намоз вақти кирдими?- дея сўради.
-   Ҳа болам, пешин эндигина кирди.
-   Мен ўқиб олайин.
-   Аввал овқатингни еб ол, кейин ўқийсан. Янганг сен учун атайлаб қайнатма пиширибди.
-   Онажон, жон омонат экан... Шундай оғир аҳволга тушганимдан кейин англаб етдим бу ҳақиқатни. Ҳар бир нафасимиз ғанимат... Бир коса овқатни еб битиргунимизча етадиган имкон берилганми-йўқми, билолмаймиз. Аввал Аллоҳнинг буйруғини адо қилай. Емак бу дунёлик,ибодат охиратлик...- деди-ю, таяммум қилишга ҳозирланди.
Зулайҳо хола қизининг оғзидан чиқаётган ҳар бир сўздан ҳайратланар, назарида унинг гаплари оддий гапга эмас, ҳикматларга ўхшарди...

Она бир куни танишларидан бир гап топиб келди:
-   Нодира қизим, бир фолбин хотин бор экан. Жудаям кучли дейишяпти. Дўхтирлар даволай олмаган касалларни қараркан, тузатаркан. Шуни олиб келсак, нима дейсан?..
-   Фолбин? Онажон, ахир фолбинга бориш ҳам, фол очириш ҳам гуноҳ-ку! Пайғамбаримизнинг (с.а.в.)нинг ҳадисларида фол очгувчиям, очиргувчиям лаънатланган,- деди.
-   Сенинг қийналаётганингни кўриб туриб қандай чидайман, болам? Ахир онангман!..
-   Ғам чекманг, онажон. Касалликни берган Худойим, хоҳласа, шифосини ҳам Ўзи беради. Аллоҳ бизга ниманики тақдир қилган бўлса, ҳаммасида ҳикмат бор. Шу ётишимда қанча-қанча гуноҳларим тўкилди, бунинг ҳисобини на сиз, на мен биламан. Ҳар доим Худонинг айтгани бўлади, кўнмай иложимиз йўқ. Яхшиси, намозларингизда ҳаққимга дуо қилинг,- деди.
Нодира хуфтон намозини ўқигач, узоқ вақт дуо қилди, сўнг уйқуга кетди. Туш кўрди. Тушида у ётган уйнинг қибла тараф деворидан икки баробар баландликда кўзни қамаштирадиган даражада нурдан парда бор эмиш. Нодира ҳайрат ичра пардага боқиб тураркан, ундан бир аёл чиқиб келибди. Аёл қўлларида ўзидан нур таратиб турган Қуръони Каримни ушлаганча жилмайиб турармиш. Яхшилаб қараса, унга илк бора намоз ўқишни ўргатган, “Муаллими соний”дан сабоқ берган устози экан. Аёл Нодиранинг ўнг қўлига бир билагузук тақибди-ю, нурдан бино бўлган парда бағрига синггиб кетибди...
Нодира ўзига келгач, қўлига қарабди. Билагузук олтиндан ишланган бўлиб, ўртасида таърифларга сиғмас даражада бениҳоят гўзал, мўъжазгина Қуръони Карим ўрнатилган эмиш...
Туш таъсирида уйғониб кетди-ю, кўзларига қайтиб уйқу келмади.
Туни билан йиғлаб чиққан Зулайҳо хола нима қилишини билмасди. Фолбинга борай деса, Худодан қўрқади, бормай деса, “Чиқмаган жондан умид, шуниям бир кўрсак, кейин армон бўлмасмиди...” деган хаёлни шайтон онггига қуяверди.
Эртаси туриб, фолбинга боришга қарор қилди.

Уйларига фолбин аёл доирасини кўтариб кириб келганда Нодира пешин намозини ўқиётган эди. Унга кўзи тушган фолбин бир сесканиб тушди.
Нодира онасига савол назари билан қараркан,она қизининг ўткир нигоҳидан кўзларини олиб қочди.
Фолбин аёл дарҳол ишни бошлаб юборди:
-   Сенинг фолинг кўриняпти, қизим! Тез орада соғайиб кетасан ва мендан ҳам кучли фолбин бўласан. Фақат бунинг учун қирқ кун чиллада ўтиришинг керак ва менинг кўрсатмаларимни тўла адо этишинг шарт! Сен “одамли” экансан, “қўл” олмасанг,жинни бўлиб қолишинг ҳеч гапмас,– деди.
-   Нима қилишим керак?- сўради Нодира.
-   Бир дарахтнинг тагига борасан-да,”Момоларим, келинглар-о-о, келингла-а-р, менга мадад беринглар!” дейсан. Момолар ўзи келиб, даволаб олишади. Кейин улар сенга нимани буюришса, ўшани қиласан,- деди.
-   Шу холосми?- деди Нодира.
-   Энг асосий бир нарсани унутибман. Момолардан фолбинликка “қўл” олганингдан кейин асло “Аузу биллаҳи минаш-шайтонир-рожийм”ни айтмайсан, “Оят ал- Курсий”ниям ўқимайсан, буни унутма! Ҳозир касалсан, намоз ўқишинг ҳам шартмас. Тузалганингда ўқирсан. Ҳали ёш бўлсанг, ҳаммасига улгурасан! - деди.
Нодиранинг қулоғига кимдир:” Шу фолбиннинг этагидан маҳкам тут. Тезда шифо топасан, ҳам эл ичида танилиб, пулга кўмиласан. Бойидингми бас, кўнглинг тусаганидай яшайсан. Дунё беш кун бўлса, ўзингни қийнаб нима қиласан? Ўқиётган намозларинг сенга нима ҳам қилиб берарди?!- дея шивирлаганини аниқ эшитди. Бир муддат карахт аҳволда туриб қолди.
Сўнгра:
-   Астағфируллоҳ!..- деди. Ва “Ла илаҳа иллаллоҳ”, дея ўзини қўлга олишга уринди:
-   “Момоларингиз”– жинлар, шундайми? Балки улар дунёдаги ишларингизга ёрдам бераётгандир. Охират-чи?! Жаннатга киришингизга ҳам кафолат бера олишадими ўша “одамларингиз”?! Бу дунё уч-беш кун, ўтади-кетади. Лекин ҳақиқий–абадий қоладиган жойимизда аҳволимиз нима кечади? Бу дунёда шайтонга эргашганлар охиратда унинг ортидан дўзахга ташланади-ку? – деди.
Фолбиндан садо чиқмади.
Нодира:
-   Олдин сиз кеча тунда кўрган тушимни эшитинг. Хулосани ўзингиз чиқарасиз,- деди.
Тушини сўзлаб бергач:
-   Ўнг қўлимда ўша билагузукнинг залворини ҳамон сезяпман,- деди.
Фолбин нима қилишини билмай қолди. Шунда ҳам тайёр “ўлжа”ни қўлдан чиқармаслик илинжида доирасини қўлга олиб ура бошлади. Лекин доира қўлидан отилиб чиқиб кетди. Бу ҳолат уч бора такрорланди. Қаро терга ботган фолбин аёл охири тан олди:
-   Ўзи кириб келишимдан намоз ўқиётганингни кўриб-оқ, кўнглим бир нимани сезгандай бўлувди. Қизим, мен ҳам фолбинликка “қўл” олмасимдан олдин бир туш кўрганман. Тушимда бувимдан қолган эски сандиқ ичида ўзидан нур таратиб турган бениҳоят чиройли китобни кўрдим. Туриб китобни олиш учун қўл узатарканман, кимдир доира тутқазиб кетди. Китобни ололмадим. Кейин билсам, ўша китоб Қуръон экан. Китобни тушимда ололмаган бўлсам ҳам, ўнгимда гуноҳларимга тавба қилиб, намоз ўқиганимда, мен ҳам ҳозир жин-шайтонларнинг тузоғига илинмаган, фолбинлик қилмаган бўлармидим?.. Шу-шу шайтоннинг йўлидаман, ҳеч чиқолмайман... – деди.
Фолбин аёл кетгач, Нодира онасига таҳорат олмоқчи эканини айтди. Сўнг “Истиғфор” намозига ният қилди. Саждага бош қўйди ва шу ҳолатда умрининг якун топишини дилдан истади... Бир озгина фолбинни тинглагани учун, унинг фол кўришига рухсат бергани учун ўзини кечиролмас эди. Инсон озгина ожизлик қилиб қўйса бас, шайтоннинг тузоғига тушиб қолиши тайин эканини англаб етганди. Ва уни шайтоннинг шарридан асраб қолгани учун Тангри Таолога шукрлар айтиб йиғларди...
Шифокорларнинг тавсияси билан Нодирани пойтахтдаги шифохонага олиб кетишадиган бўлишди.
У отасидан илтимос қилди:
- Отажон, агар иложи бўлса, Махсум бобо биз билан борсинлар...
Йил давомида фақат Рамазон ва Қурбон ҳайитидагина оғзи “очиқ”, қолган пайтлар ҳамиша рўзадор ҳолатда юрадиган, ўта тақводорлиги боис, эл ичида “нон емас бобо” номини олган Махсум бобо хастанинг илтимосини ерда қолдирмади.
Палатанинг шифтига термулганча ҳар нафасида “Аллоҳ, Аллоҳ” дея зикр айтаётган Нодира ўнг ёнига ўгирилди ва негадир кўзлари порлаганча:
-   Онажон, менга бир дона райҳон узиб беринг,– деди.
Унинг бу гапидан ажабланган онаизор дарҳол қизига эгилганча, пешонасига қўл узатди.
Нодира:
-   Онажон, ташвишланманг, хаёлим жойида. Қаранг, наҳотки кўрмаяётган бўлсангиз, оёғингизнинг ости тўла райҳон-ку!- деди. Сўнгра уч бора райҳон узаётгандек ҳаракат қилди-да, оҳиста ўрнига узаларкан: –Оҳ-ҳ!.. Бунчалар хушбўй бўлмаса!..- дея жилмайди.
Онаизор дилбандининг ҳаракатларини минг ҳайрат ичра кузатаркан, хонани тутиб кетган райҳон ҳидидан сархуш бўлди-ю, бу сир-синоат қаршисида лол қолди...
–Онажон, қишлоғимиздаги имом-домла сўнгги намозларини ётиб ўқиган экан,–деганмидингиз?
-   Ҳа, болам, нима эди?
-   Унда мен ҳам домлага ўхшаб...
-   Болам, мени қўрқитма, онагинанг ўргилсин!.. – деганча қизини маҳкам бағрига босди-ю, онанинг кўзларидан қайноқ ёшлар сели қуйилди...
-   Қўрқманг, онажон!..Ўлимдан қўрқиш керакмас, унга тайёрланиш керак...– дея, заифгинабармоқлари билан онасининг юзларини силади Нодира...
Намоздан сўнг У Махсум бобони сўради. Бобо киргач:
-   Бу ёғи сизга ҳавола, бобожон...- деди.
Махсум бобо хастанинг ёнига чўкканча “Ёсин” тиловатини бошлади. “Ёсин” етти бора ўқилди. Хаста ҳам етти бор тиловатга ҳамроҳлик қилди. Сўнгра:
-   Аллоҳим, дийдорингга, ишқингга интизор бандангман. Мени Раҳматингдан жудо айлама!..-деди.
Аввал чап ёнига сўнгра ўнг ёнига қаради-да:
-   Аш-ҳаду ал-ла ила-ҳа ил-лал-ло-о-оҳ...- деди-ю, табассум ичра кўзларини мангуга юмди...

ГУЛБАҲОР АБДУЛЛОҲ қизи

Жинсий яқинлик одоблари ҳақида

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 16:36:18 GMT

Жинсий яқинлик одоблари ҳақида
Ибн Аббос розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Агар бирингиз ўз аҳлига яқинлик қилишни ирода қилган пайтида, «Бисмиллаҳи. Эй, бор Худоё, биздан шайтонни четда қилгин, шайтондан бизни ризқлантирган нарсангдан четда қилгин», деса, албатта, агар ўшандан уларга фарзанд бериладиган бўлса, унга шайтон абадий зарар етказа олмайди», дедилар».
Бешовлари ривоят қилдилар.
Шарҳ: Жуфти ҳалолига жинсий яқинлик қилаётган киши ушбу дуони ўқиши лозим. Ўшанда шайтоннинг шарридан покланган бўлади. Мабодо, ўша яқинликдан ораларида фарзанд пайдо бўладиган бўлса ҳам у болага ҳеч қачон шайтон зарар етказа олмайдиган бўлади.

Ибн Умар розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Яланғоч бўлишдан сақланинглар. Чунки, сиз билан қазои ҳожат ва эр киши ўз аҳлига борган пайтдан бошқа вақтда ҳеч ажралмайдиган шахслар бўлади. Бас, улардан ҳаё қилинглар ва уларни икром этинглар», дедилар». Термизий одоб бобида ривоят қилган.
Шарҳ: Бу ривоятда фақат икки ҳолатдан бошқа пайтда одамдан ажралмайдиганлар, деб айтилаётган шахслар фаришталардир. У фаришталарнинг баъзилари кишини турли бало офатлардан қўриқлаб турсалар, баъзилари қилган амалларини ёзиб турадилар. Шунинг учун ҳам мўъмин-мусулмонлар ўша фаришталарни риоясини қилиб туришлари керак. Шариат рухсат бермаган ҳолатларда ҳеч авратларини очмасликлари лозим. Фаришталарга озор бўлиб тушмасин.
Жобир розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Яҳудийлар, агар эркак хотинига орқа томондан олдига яқинлик қилса бола ғилай бўлади, дер эдилар. Шунда «Аёлларингиз экинзорларингиздир. Бас, эканзорингизга хоҳлаган томонингиздан келинг», ояти нозил бўлди». Тўртовлари ривоят қилдилар.
Шарҳ: Жинсий тарбия муҳим масалалардан бўлгани учун Аллоҳ таоло Қуръонда уни зикр қилган. Доим бўладиганидек, ўша пайтларда ҳам бу нозик ва ўта ҳассос масалада одамлар ичида бўлар-бўлмас гаплар чиқиб турар эди. Жумладан, аҳли китоб, маданият соҳиби саналган яҳудийлар ҳам турли дийдиёларни тарқатиб турар эдилар. Улар, агар эр хотинининг олдига орқа тарафидан туриб яқинлик қилса боласи ғилай туғилади, деган гапни тарқатган эдилар. Аллоҳ таоло юқорида зикр этилган оятни нозил қилиб уларнинг гаплари ботил эканини баён этди. Қайси томонидан бўлса ҳам экин - бола бўладиган жойга бўлса бўлди. Боланинг қандоқ бўлишига яқинлик қилиш ҳолати сабаб бўлмайди.
Сунан эгалари ривоятида: «Ким аёл кишининг орқасига яқинлик қилса малъундир», дейилган.
Шарҳ: Ўз хотининг олдини қўйиб орқасига яқинлик қилиш катта гуноҳдир. Ундоқ одам Аллоҳ таолонинг лаънатига учрайди. Чунки бу шаръан ҳаром қилинган ишдир. Шариатда ҳаром қилинган ишни қилган одам эса, лаънатга учрайди, Аллоҳнинг раҳматидан қувилади.
Али ибн Толқ розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Бир аъробий Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларига келиб: «Эй, Аллоҳнинг Расули, биздан бир киши очиқ жойда бўлади. Ундан ҳид чиқади. Сув оз бўлади», деди.
«Қачон бирингиз ҳид чиқарса, таҳорат қилсин, аёлларнинг орқаларига яқинлик қилманглар! Албатта, Аллоҳ ҳақдин ҳаё қилмас», дедилар».
Шарҳ: Аъробийлар, саҳро табиатли бўлганлари учун Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан нима тўғри келса тортинмасдан сўрайверар эдилар. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам билан доимо бирга бўладиган саҳобийлар ҳам, аъробийлар келиб, бирор нарса сўрашса эди, биз ҳам фойдаланиб қолар эдик, дейишиб туришар эдилар.
Мана бир аъробий келиб, аъробийчасига савол сўради. Унинг саволи ҳид чиқарган одам таҳорат қилмай қўяверса бўлавермайдими? деган маънода эди. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳид чиқарган одам таҳорат қилиши шарт эканлигини таъкидлаш билан бирга, бошқа бир муҳим масалани ҳам айтиб ўтдилар. У ҳам бўлса аёл кишининг орқасига яқинлик қилмаслик. Бу муҳим масала, буни эркагу аёл, ҳар бир шахс билмоғи керак. Чунки, бу ҳалол-ҳаромга, гуноҳга тегишли масала. Буни уят гап, деб айтмай кетадиган масала эмас. Шунинг учун ҳам Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам мазкур гапни айтганларидан кейин, албатта, Аллоҳ ҳақдин ҳаё қилмас, деб илова қилиб қўйдилар.
Худди шу маъно бизнинг тилимизга, шариатда шарм, йўқ, деб таржима қилинган. Ҳалол-ҳаром, гуноҳ-савобга боғлиқ бўлгани учун баъзи оддий ҳолатларда уятли ҳисобланган гапларни ҳам гапиришга тўғри келиши шундоҳ изоҳланади.
Ибн Аббос розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Эркак ёки аёл кишининг орқасига яқинлик қилган кишига Аллоҳ назар қилмас», дедилар». Икковини Термизий ва Аҳмад ривоят қилишган.
Шарҳ: Ушбу ривоятда зикр қилинган иш энг мункар ишлардан эканлиги, уни инсонлик табиатидан чиқиб кетган малъунлар қилиши мумкинлиги ҳаммага маълум ва машҳур.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Мусулмон кишининг беҳуда кўнгилхуши қилиши ботилдир. Магар камонидан ўқ отса, отини ўргатса ва аҳли билан ўйнашса, бу нарсалар ҳақдандир», дедилар». Термизий ва Абу Довуд ривоят қилишган.
Шарҳ: Камондан ўқ отиш, жиҳодга тайёрланиш, ватан, дину диёнат мудофааси учун ҳарбий тайёргарлик кўришдир. Демак, бу борадаги урунишларнинг замонавий кўринишларини ҳам беҳуда уриниш, деб бўлмайди.
Отини ўргатиши ҳам, чавандозликни машқ қилиш, жиҳодга тайёргарлик кўришидан иборат. Бу маънодаги уринишлар ҳам беҳуда ҳисобланмайди.
Хотини билан кўнгилхуши қилиш ҳам шу тоифага киради. Бу ҳалол, пок нарса. Оиланинг иноқлиги, орадаги муҳаббатнинг бардавомлиги шунга боғлиқ.
Абу Саъид розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам билан Мусталиқда ғазот қилдик. Шунда арабларнинг карималарини асирга олдик. Бўйдоқлигимиз чўзилиб кетган эди. Шу билан бирга тўлов пули олишга рағбат қилар эдик. Бас, ҳузур қилароқ «азл» қилмоқчи бўлдик. Сўнгра, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ичимизда туриб бу ишни сўрамасдан қиламизми, деб у зотдан бу ҳақда сўрадик. Шунда у зот: «Йўқ! Ундоқ қилмаслигингиз лозим. Аллоҳ қиёмат кунигача яратилишини ёзиб қўйган аҳоли, албатта, бўлғувсидир», дедилар». Бешовлари ривоят қилдилар.
Шарҳ: Бани Мусталиқ ғазоти Ислом тарихидаги энг машҳур ғазотлардан биридир. Уни, иншоаллоҳ, кези келганда ўрганилади. Бани Мусталиқ арабларнинг Ҳузоъа қабиласига мансуб уруғлардан эди. Ўша ғазотда аслзода араб аёллари ҳам асир тушдилар. Ўша вақтнинг одатига кўра уларни чўри сифатида тақсимланди.
Саҳобалар ғазотда юриб, аёлларидан узоқ бўлганларига анча бўлган эди. Ўша чўри бўлган аёллар билан, ҳар ким ўз чўриси билан, бирга бўлгиси келди. Шу билан чўриларни ҳомиладор бўлиб қолишини хоҳламас эдилар. Уларни озод қилиш учун тўлов пули олиш мақсадлари бор эди. Бунинг учун эса аёллар ҳомиладор бўлиб қолмасликлари шарт эди. Агар ҳомиладор бўлиб қолсалар тўлов пули олиб бўлмас эди.
Шунинг учун ҳам саҳобалар чўриларга яқинлик қилганларида бола бўлиб қолмаслиги учун «азл» қилиш, уруғликни ташқарига тўкишни ўйладилар. Шу билан бирга хаёлларига, ичимизда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам туриб ўзимизча бу ишни қилавермайлик, олдин у зотдан рухсат сўрайлик, изн берсалар қилайлик, бўлмаса йўқ, дедилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан сўрашган эди, у зот: «Йўқ! Ундоқ қилмаслигингиз лозим. Аллоҳ қиёмат кунигача яратилишини ёзиб қўйган аҳволи, албатта, бўлғувсидир», дедилар».
Бу гап билан ақийда масаласи муолажа қилинган. Агар азл қилсак, бола бўлмайди, деган фикрни йўқотиш учун, Аллоҳнинг иродаси кетган бўлса, азл қилсангиз ҳам бола бўлиб қолиши мумкин, дейилган.
Яна ўша кишидан ривоят қилинади: «Бир киши: «Эй, Аллоҳнинг Расули, менинг чўрим бор. Мен ундан азл қиламан. Мен уни ҳомиладор бўлиб қолишини ёқтирмайман ва шу билан бирга ундан эркаклар ирода қиладиган нарсани ирода қиламан. Яҳудийлар эса, азл боланинг тирик кўмишнинг кичиги, дейишмоқда», деди.
Шунда у зот: «Яҳудийлар ёлғон айтибди. Агар Аллоҳ уни яратишни ирода қилса, буриб юборишга қодир бўлмассан», дедилар». Сунан эгалари ривоят қилдилар.
Шарҳ: Кўриниб турибдики, яҳудийлар «азл» - уруғликни бачадондан ташқарига тўкишни, шубҳасиз қазои қадарга ўзгартириш киритадиган нарса, деб қоралаганлар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам уларнинг шу гапларини, ёлғон, деб тарърифламоқдалар. Шунинг учун ҳам жавобнинг давомида, агар Аллоҳ уни яратишни ирода қилса, буриб юборишга қодир бўлмассан, деганлар. Бундан азл бир савоб бўлиши мумкин, лекин Аллоҳнинг изни-иродасига боғлиқдир, деган маъно чиқади. Бу ерда асосий эътибор эътиқод масаласига қаратилгандир.
Муслим ва Абу Довуд ривоятида: «Бир одам Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламдан менинг чўрим бор, ундан азл қиламан», деб сўради.
У зот соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Албатта, ўша, Аллоҳ ирода қилган нарсани ман қилмас», дедилар.
Ўша одам кейинроқ келиб: «Эй, Аллоҳнинг Расули, чўри ҳомиладор бўлди», деди.
«Мен Аллоҳнинг бандаси ва Расулидирман», дедилар».
Шарҳ: Бу ривоятда аввалги ривоятларда айтилган гапларга қўшилган ва амалдаги тасдиқ келмоқда. Ҳомиладор бўлиб қолмасин, деб чўрисидан азл қилиб юрган кишининг ҳаракати беҳуда кетиб, чўри ҳомиладор бўлиб қолгани ҳикоя қилинмоқда.
Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг: «Мен Аллоҳнинг бандаси ва Расулидирман», деганлари, шунинг учун айтганим бўлади. Сенга айтган гапим ҳам тўғри чиқибди-ку! деганларидир.
Жобир розияллоҳу анҳу: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг даврларида азл қилар эдик, бу нарса у зотга етганда бизни қайтармаганлар», деди». Икки шайх ва Термизий ривоят қилдилар.
Шарҳ: Азл - уруғликни бачадондан ташқарига тўкиш ҳақидаги барча далилларни ўрганган уламоларимиз бу ишни фақат хотиннинг розилиги билан қилиш мумкин. Чунки, бу аёл кишининг ҳаққидир, деганлар.
Абу Саъид розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Қиёмат куни Аллоҳнинг наздида мартабаси энг ёмон одам, аёлига яқинлик қилиб, аёли унга яқин бўлганидан кейин сирини одамларга ёйиб юрадиган кишидир», дедилар».
Муслим ва Аҳмад ривоят қилишган.
Шарҳ: Эру хотиннинг орасидаги шариат иши фақат иккисининг сири бўлиб қолиши керак. Эр ҳам, хотин ҳам жинсий алоқа пайтида бўладиган нарсаларни бошқаларга айтмаслиги лозим. Мазкур сирни бошқаларга айтиб юриш беодоблик, шарму хаёсизлик ва гуноҳ иш ҳисобланади. Жамиятда фоҳиша гап-сўз ва ишларнинг кўпайишига сабаб бўлади. Шунинг учун ҳам қуйида ўрганиладиган ривоятимизда бу ишни қиладиган шахсни шайтонга ўхшатилмоқда.
Сунан эгаларининг ривоятида: «Албатта, ўшанинг мисоли худди кўчада шайтонга дуч келган урғочи шайтондан ҳожатини чиқариб олганда одамлар унга қараб турганга ўхшайди», дейилган.
Шарҳ: Эру хотин ўз ораларидаги жинсий ҳаёт ҳақида бошқаларга сўзлаб юришлари ана шундоқ шармандали иш ҳисобланади. шунинг учун мўъмин-мусулмон эркагу аёл ўзаро жинсий сирларини ҳеч кимга айтмасликлари керак.

ҲОМИЛАДОР ВА ЭМИЗУКЛИЛАРГА ЖИНСИЙ ЯҚИНЛИК ЖОИЗ

Жудомата бити Ваҳб ал-Асадияя розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам «Батаҳқиқ, эмизукли аёлга жинсий яқинлик қилишдан наҳий қилмоқчи бўлган эдим, лекин, Рум ва Форслар буни қилишларини ва болаларига зарар етказмаслигини эслаб қолдим», дедилар».
Шарҳ: Эмизукли аёл боласи туфайли заифлашиб, унинг кўпгина куч-қуввати боласига кетадиган бўлиб қолади. Шунинг учун ундоқ аёлга жинсий яқинлик қилиш болага зарар қилмасмикан, деган мулоҳазага олиб боради. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламда шу мулоҳаза бўлган экан. Лекин, У зот соллаллоҳу алайҳи васаллам бошқа халқларнинг Рум ва Форсликларнинг тажрибасидан фойдаланиб, эмизукли аёлга жинсий яқинлик қилиш болага зарар етказмайди, деган хулосага келганлар ва уларга жинсий яқинлик қилишдан ман қилмаганлар. Уламоларимиз, шу билан бирга бари бир ўшандоқ аёлнинг ҳолини эътиборга олиб, оддий ҳолатдаги аёлга қилган муомаладан бошқача муомала қилиш керак бўлади, яъни, оддий ҳолатдагидан кўра оз яқинлик қилиш керак, дейдилар.
Бир одам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларига келиб: «Эй, Аллоҳнинг Расули, мен хотинимдан азл қиламан», деди.
«Нима учун?» дедилар.
«Боласига шафқат қилганимдан», деди.
«Агар бу нарса зарар бўлса Форс ва Румга зарар қилар эди», дедилар». Икковини Муслим ривоят қилган.
Шарҳ: Бу ривоятда эмизукли аёлдан азл қилиш - уруғликни бачадонидан ташқарига тўкиш ҳақида гап кетмоқда. Эмизукли бўла туриб яна ҳомиладор бўлиб қолса боласига зарар қилади, деб ўйлаган одам шундоқ қилганда, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам бошқаларнинг тажрибасига эътиборан зарар қилмайди, деган эканлар.

МАМЛУКАГА БАЧАДОНИ ПОКЛИГИНИ БИЛМАЙ ТУРИБ ЖИНСИЙ ЯҚИНЛИК ҚИЛИНМАЙДИ

Қулчилик ҳақидаги бобда айтиб ўтилганидек, Ислом қулчиликка қарши ҳаммадн кўп кўрашган ва фақат бошқаларнинг муомаласига яраша муомала қилиш юзасидан уруш асриларини қул қилишга ижозат берган. Буни ўша вақтда ҳамма қилгани учун шундоқ қилган. Бу нарса ҳозирги вақтда ҳам бор. Аммо бошқа номлар билан аталиб келмоқда. Айниқса уруш вақтида аёлларга бўладиган муносабатни яшириб ўтирадиган жойи йўқ. Бошқа халқларда бундоқ пайтларда кўринган аёлни зўрлаш, оммавий равишда шарманда қилиш, ваҳший ҳайвондек ҳамла қилиш ишлари ҳаммага маълум ва машҳур.
Бизнинг вақтимизда Исломга душман бўлганларнинг ўзлари эътироф қилиб, ҳужжат далил билан тасдиқлашларича кофирлар Овропанинг қоқ марказида мусулмонлар билан бўлган урушда, муслима аёлларни зўрлашни ашаддий турларини қилишди. Махсус жойларга қамаб қўйилган аёлларни ҳомиладор бўлгунча оммавий равишда зўрлашди. Ўша ваҳший ҳайвонларча қилган ишларини сувратга ва филмларга олишиб бозорда сотишди ва ҳоказолар.
Исломда эса, бошқаларга ўхшаб мунофиқлик қилиш йўқ. Ҳамма нарса ўз номи билан аталади ва ҳамма нарса тартиб билан, ҳалол-пок йўл билан қилинади. Ҳозир ўрганадиган ҳадисларимизда бундан ўн тўрт аср илгари мусулмончиликда мазкур масала қандоқ ҳал қилинганлиги баён этилади.
Абу Саъид розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Ҳунайн куни Автосга аскар юбордилар Бас, улардан устун келиб, асирлар қўлга туширдилар. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг баъзи саҳобалари асира аёлларнинг мушрик эрларини риоя қилиб, уларга яқинлик қилишдан тортиндилар. Шунда Аллоҳ: «Ва эрлик аёллар ҳам, магар қўлингизда мулк бўлса» оятини нозил қилди. Яъни, улар, иддалари чиққандан кейин сизга ҳалолдир, дегани». Абу Довуд, Муслим ва Термизий ривоят қилишган.
Шарҳ: Ушбу ривоятда зикр қилинаётган ҳодисалар Макка фатҳидан кейин содир бўлган. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам бошлиқ саҳобалар Маккадан Тоифга қараб юрилгандан ўн милдан кўпроқ масофада жойлашган Ҳунайн номли жойда ҳам ғазот қилишган.
Ўша жойда туриб Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам Маккадан уч кунлик йўл ҳисобланаган Автос номли жойга ҳам лашкар юборганлар. Автосдаги урушда мусулмонлар ғолиб келиб, кофирлардан асирларни қўлга олганлар. Асирларнинг ичида аёл кишилар ҳам бўлган.
Саҳобалар у асира аёлларнинг мушрик эрларини риоя қилиб, уларга яқинлик қилишдан тортинганлар. Ўз-ўзидан бундоқ ҳолатларда нима қилиш керак? деган савол пайдо бўлган. Ана шунда, ушбу ривоятда зикри келаётган ояти каримани нозил қилиб, Аллоҳ таоло бу саволга жавоб берган. Оят никоҳи ҳаром бўлган аёлларни санаш сиёқида келган. Маъноси, эри бор аёллар ҳам сизга ҳаром қилинди. Магар қўлингизга мулк бўлиб тушганларнинг эри бўлса ҳам сизга ҳалол қилинди. Уларга иддаси чиққанидан кейин яқинлик қилсангиз бўлаверади, деганидир.
Бу масала кенг ва тармоқли бўлиб, фиқҳ китобларимизда батафсил баён қилингандир. Энг аввало аёллардан кимни асира бўлганда чўри қилиб олиш мумкин саволига жавоб бериш керак бўлади.
Ушбу ривоятга қараганда мусулмонларга қарши уруш очган ғайридин қавмларнинг аёлларини чўри қилиб олиш жоизлиги. Улар асирга тушишлари билан эрларидаги никоҳлари ўз-ўзидан бузилиши. Уларга молик бўлган мусулмон киши иддасини чиқариб туриб, яқинлик қилиши мумкинлиги чиқади. Иддаси чиқишлиги эса, ҳомиладор бўлса туғиши билан, бўлмаса бир марта ҳайз кўриши билан бўлади.
Энди ўйлаб кўрайлик, бошқалар асира аёлларни кўринганини тўғри келган жойда зўрлаш, ўзига ҳеч қандай масъулиятни олмай хоҳлаганича шаҳватини қондириб ташлаб кетавериши афзалми? Ёки шариатда кўрсатилганидек, бир киши олиб, сўраб суриштириб, иддасини чиқариб ўзи билан ҳалол-пок равишда олиб юриши афзалми? Агар бола бўлиб қолса, озод бўлишига сабаб бўлиши афзалми? Модомики, урушлар бор экан, эркак аёллик бор экан бу ҳолатга дуч келиб турилади. Ундан кейин, аёл кишида ҳам нафс бўлади. Асирда узоқ қолиб кетиш эҳтимоли бўлади. Аслида Исломда асирларни тезроқ озод қилиш, уларга зулм ва ёмонлик қилмаслик сиёсати бўлади. Аммо, мободо бўлиб қолса, қандоқ равишда бўлиши кераклиги кўрсатиб ҳам қўйилган.
Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам ғазотлардан бирида чодир эшиги олдида турган, туғиши яқинлашган бир аёлнинг олдидан ўтаётиб: «Эҳтимол бунинг соҳиби унга яқинлашгандир?» дедилар.
«Ҳа», дейишди.
«Батаҳқиқ, уни ўзи билан бирга қабрга кирадиган лаънат ила лаънатламоқчи бўлдим. Қандоқ қилиб ўзига ҳалол бўлмаганни ўзига меросхўр қилади?! Қандоқ қилиб ўзига ҳалол бўлмаганни ўзига ходим қилади?!» дедилар». Муслим ва Абу Довуд ривоят қилишган.
Шарҳ: Бу ҳадиси шарифда чўри аёлга иддаси чиқмай туриб яқинлик қилиш ҳақида гап кетмоқда. Иддаси чиқмаган чўри аёл ўзининг аввалги соҳиби ёки эридан ҳомиладор бўлиши мумкин, кейинги соҳиби ўша ҳолни иддаси чиқишини кутиб, аниқлаб олмай туриб чўрига яқинлик қилса, бировдан бўлган бола унга нисбат берилиб қолиши мумкин. Шунда чўридан туғилган бировнинг боласи ҳалиги одамдан мерос олиш ҳақига эга бўлади. Чунки нотўғри бўлса ҳам унинг боласи, деб ҳукм қилинмоқда. Идда чиқишини пойламагани учун ўзи ҳам мендан бўлган бола, деб гумон қилмоқда. Гумон оқибатида бировнинг боласини ўзига меросхўр қилмоқда.
Чўрига унинг иддаси чиқмай туриб яқинлик қилиш оқибатида аксинча хатога йўл қўйилиши ҳам мумкин. Чўрига яқинлик қилиши билан ундан бола бўлиб қолса-ю, эҳтимол бу бола мендан олдинги одамдан бўлган бўлиши мумкин, деб ҳукмни ўша томонга буриб юборса, ўзининг боласини ўзи ходим - қул қилиб олган бўлади. Бу эса катта гуноҳдир. Кўриб турибмизки, шариатда ушбу ҳолатда ҳам насл поклигига катта эътибор берилмоқда.
Яна ўша кишидан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ҳомиладорга то туғмагунча, ҳомиладормасга то бир ҳайз кўрмагунча яқинлик қилинмайди», дедилар».
Шарҳ: Яъни, қўлга мулк бўлиб янги келган чўрига ҳомиладор бўлса ҳомиласини туғмагунича, нифосдан пок бўлмагунча яқинлик қилиб бўлмайди. Ким бу ишни қилса ҳаром ишни қилган бўлади.
Агар янги чўри ҳомиладор бўлмаса бир марта ҳайз кўриб поклангунича яқинлик қилиш мумкин эмас. Ким бу ишни қилса ҳаром ишни қилган бўлади.
Рувойфиъ ибн Собит ал-Ансорий розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Аллоҳга ва охират кунига имон келтирган киши учун бошқанинг зироатига ўз сувини қуймоғи ҳалол бўлмайди. Аллоҳга ва охират кунига имон келтирган кишига, асира аёлга бир ҳайз ила бачадони пок эканлигини билмай туриб яқинлик қилиш ҳалол бўлмайди», дедилар».
Икковини Абу Довуд ва Термизий ривоят қилиган.
Шарҳ: Бошқанинг зироатига ўз сувини қуйиш, деган бировдан ҳомиладор бўлган аёлга жинсий яқинлик қилиш дегани. Бу ҳолат одатда чўри ва асира аёлларга тегишли бўлган. Ундоқ аёлларга жинсий алоқа қилиш ҳаром бўлган.
Шунингдек, асирга тушиб бировга мулк бўлган аёлга бир ҳайз кўрмагунча яқинлик қилиш ҳам ҳаром бўлган. Чунки, бу аёлнинг аввалги соҳибидан ҳомиласи бўлиши эҳтимоли бор. Ҳайз кўрса ҳомиласи йўқлиги аниқ бўлади. Ундан сўнг унга яқинлик қилса мумкин. Аммо шариат ҳукмларининг ҳикматлари вақт ўтиб илм ривожланиши билан яна ҳам ошиб бораверади. Англиялик олимлар бир аёлга икки ҳайзнинг орасида бирдан ортиқ эркак яқинлик қилса аёлнинг бачадонида беморлик пайдо бўлишини исботладилар. Ана шу сабабларга кўра шариатда идда ўтириш жорий қилингандир.

ЯНГИ ЙИЛ ҲАРОММИ?

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 16:32:53 GMT

Янги йил: афсона ва воқеълик чорраҳасида

Янги йил қадимдан Ер куррасидаги кўпчилик халқларнинг асосий байрами бўлиб келган. Ҳар бир халқ янги йил ҳисобини одатда қандайдир тарихий ёки афсонавий воқеага боғлаб ўзича белгилаган. Мисрликлар йил санасини ҳар бир сулола ҳукмронлиги бошланишидан ҳисоблашган бўлса, римликлар милоддан олдинги 753 йилдан, яъни Римга асос солинганидан бошлаб юритишган. Яҳудийлар буни гўё дунё яратилган милоддан олдинги 3761 йилдан ҳисоблашган бўлса, Искандария солномаси эса олам яралишини милоддан олдинги 5493 йилдан бошлайди. Янги йилни нишонлаш деярли ҳамма вақт афсунгарлик маросимлари ва урф-одатлари ёрдамида ўтганки, уларнинг таъсири ҳатто бугунги кунимизгача сақланиб қолган.

Тақвим ислоҳ қилингунга қадар Русияда янги йил византияликларнинг амалдаги йил ҳисоби бўйича 1 сентябрда нишонланган. Бу йил санаси “Оламнинг яратилиши”дан, яъни милоддан олдинги 5509 йил 1 сентябрдан юритилар эди. Жон-жаҳди билан Русияни оврупалаштиришга интилган подшоҳ Пётр Биринчи ўзининг 1699 йил 15 декабрдаги фармони билан Русда йил бошини 1 январдан деб белгилади ва “Исо Масиҳ таваллуди”дан (Рождество Христово) бошланган ғарбий Оврупа милодий санасини жорий этди. Подшоҳ фармонининг асли маъноси бундай эди:
“Буюк подшоҳ фармони олий арз эттиларким:‎ Буюк шоҳга маълумким, нафақат кўпгина Оврупа насроний мамлакатлари, балки бизнинг ‎шарқий православ черковимиз билан тўлиқ ҳамфикр бўлган славян халқлари, инчунин: ‎волоклар, молдаванлар, серблар, далматлар, болгарлар ва буюк шоҳнинг тобеълари ‎черкаслар ва бизнинг православ динимиз олинган юнонлар – бу халқларнинг барчаси ўз ‎йилларини Масиҳнинг мавлидидан саккиз кун ўтгач, яъни дунёнинг яратилишидан эмас, балки 1 январдан бошлар эрди...”
Пётр Биринчининг ҳаракати билан Русияда “Олам яралиши”дан ҳисобланган 7208 йилнинг 31 декабридан “Исо Масиҳ таваллуди”дан ҳисобланган 1700 йилнинг 1 январига ўтиб қолинди, яъни йил санаси Исо (алайҳиссалом) туғилган кундан ҳисобланадиган бўлди. Бироқ янги йилнинг бошланишини Исо алайҳиссалом туғилган кундан бошлаш, юмшоқ қилиб айтганда, одобдан ҳам, тўғри ҳам эмас эди. Чунки Исо алайҳиссалом ҳам, ҳаворийлари ҳам, шунингдек, олдинги икки асрда яшаган илк насронийлар ҳам янги йилни нишонлашмаган, ҳатто у билан боғлиқ маросимларни мажусийлик ва шайтоний амаллардан деб ҳисоблашган. Бундан ташқари, Исо алайҳиссаломнинг аниқ туғилган санасига ойдинлик киритувчи ишончли (саҳиҳ) манбалар ҳали фанга маълум эмас. Шундай экан, ҳақли савол туғилади: у ҳолда проваслав черкови юлиан тақвими бўйича йил боши сифатида нишонлаётган 7 январ, католик черкови григориан тақвими бўйича нишонлаётган 25 декабр саналари қаердан пайдо бўлиб қолди? Агар, юқорида айтилганидай, қадимги Христиан черкови бу санадан бехабар экан, демак, янги йилни асло нишонламаган бўлиб чиқади. Бу саволга жавоб топиш учун тарихга бироз саёҳат қилишга тўғри келади.

Константин ва Қуёш “худо”си

313 йили Рим императорлари Буюк Константин ва Литсиний виждон эркинлиги ҳақида қўшма баёнот эълон қилишди. Шундан бошлаб бутун салтанатда насронийларни ҳар қандай таъқиб қилишга барҳам берилди. Насроний жамоалари бошида узоқ вақт осилиб турган ажал шамширининг батамом қириб ташлашдай даҳшатли хавфи ниҳоят йўқ бўлди. Аммо янги ва хавфли бир муаммо пайдо бўлди. Олдинлари, таъқиблар пайтида насронийлар сафида самимий, холис ва ўта художўй кишиларгина қолиб, уларда қатъият, холислик, биродарлик, жонбозлик каби хислатлар мужассам эди. Илгари насронийлик ва Римнинг мажусий маданияти ўртасида аниқ чегара бор эди. Эндиликда эса, динга эътиборсиз, бефарқ турли сиёсий манфаатпарастлар, риёкор ва мунофиқлар насроний жамоаларига ёпирилиб кира бошлади. Чунки Константин насроний руҳонийларини ҳадялар билан сийлаш, улкан имтиёзлар беришни авж олдириб юборган эди. Табиийки, у буларни насронийларнинг қора кўзлари учун ёки ўзининг диний қизиқишлари туфайли қилмаётган эди: у бутун умр бўйи мажусийлигича қолди. Шунчаки у насронийликка қарши курашиш ўрнига яхшиси ундан давлат манфаатлари йўлида фойдаланиш керак, деган фикрга келган эди. Шу тариқа черков давлат хизматига кирди ҳамда насронийлик ва мажусийлик эътиқоди ўртасидаги чегаралар тобора йўқола бошлади. Константин энди черковнинг ички ишларига бемалол аралашар, насронийликни ўзига керакли ўзанга йўналтирар эди. Натижада насронийлар сони ортди, аммо мажусий бошқараётган дин тобора расволаша бошлади.
Диний ислоҳотларгаю юқоридан бўладиган босимларга қарамай, салтанат аҳолиси, айниқса, қишлоқ фуқаролари орасида қадимги мажусийлик ақидаси ва маросимлари ҳамон ўз кучида қолган эди. Айнан шунинг учун ҳам лотинчада “қишлоқ фуқароси” маъносини билдирувчи “«paganus» сўзи “мажусий”, “насрониймас” маъносида қўллана бошлади. Руслардаги бошда барча насрониймасларга ишлатилган «поганые» сўзи ҳам шундан олинган.
Бир сўз билан айтганда, тезда нимадир қилиш керак эди. Афсуслар бўлсинки, дунёнинг лаззатлари ва Константиннинг сурбетларча ҳомийлиги қаршисида ўзини тутолмай қолган насроний руҳонийлари аввалда Исо алайҳиссалом ҳазар қилган мажусийлик ақидаси, сирлилиги ва маросимларини насронийларники, деб эълон қила бошлади. Черков осонгина мажусийларнинг “худо”лари номини насронийлар авлиёлари исми билан алмаштирди, мажусий саналарини черков тақвимига мувофиқлаштирди. У шу тариқа мажусийликни одамлар онги ва ҳаётидан сиқиб чиқаришни, шу йўл билан салтанат аҳолисини Исонинг ердаги ягона халифаси бўлмиш императорга бўйсундириб беришни ўйлаган эди. Булар охири нимага олиб келди?
Рим салтанатида форсларнинг одам-“худо”си, қуёш тимсолларидан бири Митранинг туғилган куни зўр дабдаба билан байрам қилинарди. Шунинг учун бу байрам қишки кун қайтиши, яъни айнан 25 декабрда нишонланар эди. Мажусийликнинг одам-“худо” Митрага сиғиниш эътиқодига кўра, нон ва шароб истеъмоли маросими мавжуд бўлиб, унда мажусийларнинг худолардан таомланиш қадимги анъанасига кўра гўё “худо”нинг танини еган, қонини ичган бўларди. Руҳонийлар нима қилиб бўлса ҳам мажусийларнинг Митра умумхалқ байрамини қисиб чиқариш истагида ўзларининг 354 йилги фармони билан 25 декабрни Исо (алайҳиссалом) туғилган кун деб расман белгилади. Ваҳоланки, юқорида айтилганидай, пайғамбарнинг (алайҳиссалом) ўзи ҳам, ҳаворийлари ҳам, қадимий насроний черкови ҳам бундай сана борлигини билишмаган ва уни нишонлашмаган. “Исонинг туғилиши” санаси шу тариқа пайдо бўлди ва бугунги кунда кўплаб диндорлар томонидан пайғамбар Исонинг (алайҳиссалом) туғилган кун дея чин дилдан қабул қилинмоқда.
Худо-одам Митра байрамидан ташқари Осирис (Миср), Орфей (Юнонистон), Аттис (Рим), Дусара (Арабистон), Таммуза (Бобил) эътиқод ва диний маросимлари ҳам бор эди. Юнон аҳолиси январ ойида инсонларга нажот берувчи, ҳалок бўлиб қайта тириладиган Дионис “худо”сининг байрамини нишонлар эди. Русларда эса диний-афсунгарлик маросимлари ва мажусийлик байрамлари ҳам мавжуд эди, мисол учун “святка”лар - рождество байрами кунлари билан яхшигина қоришиб кетган эди.
Демак, Исо (алайҳиссалом) таваллуд топган кунни кўпинча янги йил, дейишимиз тарихий асосларга эга эмас, бу куннинг Исо пайғамбарга (алайҳиссалом) ва унинг таваллуд кунига ҳеч қандай алоқаси ҳам йўқ. Биз хурсандчилик ила нишонлайдиган янги йил соф мажусийлик илдизларига эга. Янги йилни нишонлаш мазмуни барча халқларда деярли бир хил: сеҳр-жоду амаллар, инсон ва ҳайвонларни қурбон қилиш эвазига “худо”ларини рози қилиш ва шунинг билан бирга келаётган янги йилда оила учун бахт ва барака сўраш бўлган.

“Худо” Клаус ва Мокош

Пётр Биринчи нафақат 1 январни янги йил боши деб жорий қилган, балки у Москва аҳолисига янги йил кечаси уйларни қарағай (сосна) дарахтлари ва шохлари билан безатилишини буюрган: “...Яхши ният билан бошланган ва янги юз йиллик асрини подшоҳлик пойтахти бўлмиш Москвада... баъзи дарахтлар ва қарағай... шохлари ила... безатилсин...”
Подшоҳ фармонига кўра, ҳамма бир-бирини табриклаши, янги йил кечаси эса гулханлар ёқиши (“гулхан эрмаги”) ва “отишма” уюштириши шарт эди. Агар подшоҳ қайта тирилса эди, унинг фармонига, айниқса, “отишма” уюштириш ва игнабаргли дарахтларни йўқ қилиб ташлашга мана 300 йилдан бери қатъий амал қилиб келаётганини кўриб, ҳайратда қолар эди. Аммо, бари бир подшоҳ ўз фармонида ягона эмас ва велосипедни қайта ихтиро ҳам қилиб ўтирмаган эди. Гапнинг сийқаси қанчалик чиқмасин – аммо ҳамма янги нарса анча олдин унутилган эскиликдир.
Янги йил байрамлари, мўл-кўлчилик ва ҳосилдорлик олиҳаларига сиғиниш -мажусийлик “аграр” эътиқодларига бевосита боғлиқ бўлган. Масалан, Миср аҳолиси ҳар йили январ ойида ҳалок бўлиб қайта тириладиган ҳосилдорлик “худо”си Осирис байрамини нишонлар эди. Бу эса қадимги ҳосилдорлик эътиқодидаги ҳалок бўлувчи ва қайта тирилувчи ўсимлик руҳи ҳақидаги афсонанинг бир кўриниши эди. Мажусийлар янги йил киришини доим дабдабали зиёфатлар билан нишонлар эди, яъни маросим таомлари: ширинликлар, пиширилган тухумлар, тоза либослар тайёрланарди. Бу таомлардан “худо”ларга ёки ерга назр қилишар эди. Замонамизда кузатилаётган янги йил тайёргарчиликлари, яъни инсон сўнгги пулини сарф қилиб бўлса-да ва бир тийинсиз қолса-да, янги йилни кутсам бўлди, дейиши шулар билан боғлиқ. Асосий масала - “худо”ларнинг ғазабини келтириб қўймаслик (бугун эса – одамларнинг). Рақс ва ўйинга тушишлар деярли барча мажусий аграр эътиқодларининг сиғиниш маросимларида мавжуд эди, булар эса янги йилни тантана билан нишонлашнинг бир қисми эди. Кўпинча маросим рақсларида турли ниқоблардан фойдаланишар эди. Янги йил маскарадлари айнан Оврупада нишонланадиган деҳқончилик (зироатчилик) мавсумларига аталган байрамлардаги ўйин-кулги, рақс ва кўча маскарадларидан келиб чиққан. Табиийки, славянларда ҳам деҳқончилик “ҳомий”лари учрайди. Колядлар – янги йилда ижро қилинадиган қўшиқлар бўлиб, славянларнинг афсонавий қаҳрамони Спас Коляд номидан олинган. Ўз вақтида колядлар унинг шаънига ўқиладиган мадҳиялардан иборат эди. Мажусийлар хурофотига кўра, қарағай шохлари байрамни расво қиладиган, бузадиган ёвуз руҳ ва жинларга тикандек санчилиши ва кескир игналари билан уларни ҳайдаши керак эди. Мордвинлар эса байрамни нишонлаётганида таом солинган саватларни “худо”ларига атаб дарахтларга илиб қўйишар эди. Бу ҳозирги кундаги арчаларнинг янги йил арафасидаги безатиб қўйилишига ўхшаб кетади.
Санта-Клаус аслида Қорбободир ва яна у кароматгўй авлиё Николайнинг ўзгинасидир (у янги йил арафасида кутилмаган совғалар улашишни яхши кўрар эмиш). Эҳтимол, у ҳам ўтмишдаги деҳқончилик мавсумида ёки янги йил арафасида омад ва мўлчилик келтирадиган “худо”ларнинг бири бўлгандир. Масалан, қадимги Римдаги қабилалар “ҳомий”и - Клаус ҳам умумдавлат миқёсидаги эътиқодга айланган бўлиши мумкин, чунки Қадимги Римда шунга ўхшаш ҳодисалар жуда кўп учраб турар эди. Кейинчалик Авлиё Клаусга айланган, яна кейин эса силсила бўйча – Авлиё Николайга. Масалан, славянларнинг момақалдироқ олиҳаси Перун Или пайғамбар исмини олди, чорва “худо”си Велес эса – авлиё Власийга айланди. Шундай қилиб, болалар учун совғалар (тўғриси улар текин эмас) улашадиган бугунги оқсоқол Клаус, қадимда мажусийлар сиғинадиган, омад сўраладиган ва унга қурбонликлар аталадиган “худо” бўлган бўлиши мумкин.
Қорқиз қаердан пайдо бўлди? Мажусийлик эътиқодида ҳосилдорлик “худо”лари билан бирга уларнинг афсонавий санамлари ёки ҳосилдорликнинг хотин “худо”лари бўлганини ҳам таъкидлаш керак (масалан, Бобил ва Мисрда). Қадимги хеттларда ҳосилдорлик “маъбуда”си Буюк она номи билан маълум, унинг шериги эса Аттис ҳисобланган. Қизиқ томони шуки, афсонага кўра, ёш ва ўктам Аттис буюк онанинг ишқий тазйиқларидан қочиш мақсадида, ўзини-ўзи бичган (ахта қилган) ва қарағай дарахти остида жон берган. Шунинг учун ҳам қарағай муқаддас ҳисобланар эди. “Қарағай дарахти ва шохларини безаш” ҳақидаги подшоҳ фармони сархуш калладан ёзилмаган ва у ҳаводан ҳам олинмаган, балки булар эски мажусийлик эътиқодларига асослангандир. Ҳа, айтмоқчи, кейинроқ барибир Аттисни севиб қолган “маъбуда” уни қайта тирилтирилган. Буларнинг ҳаммаси - Аттиснинг ҳалок бўлиши ва қайта тирилиши диний маросимга асос бўлди, маросим чоғида кўп сонли оломонга қарата коҳинлар: “Аттис тирилди!” деб нидо қилишарди. Бу олиҳаларга сиғинишнинг деярли барчаси ишрат базми каби бўлиб, улар ибодатхонада фоҳишалик ва бундан ҳам даҳшатлиси, коҳинларнинг ўзларини-ўзлари бичиши билан тугар эди. Қорқизга қайтамиз: славянларнинг жуда кўп олиҳалари орасида аёл “худо” Мокош ҳам борлигини ҳисобга олган ҳолда, Қорбобо шериги Қорқиз - деҳқончилик ва ҳосилдорлик эътиқодининг қишда тириладиган ва баҳорда эса қуёш нурларига эриб ҳалок бўладиган собиқ бир “худо”си эканига ишонч ҳосил қилса бўлади.
Умуман олганда, янги йилни байрам қилиш, Арасту айтмоқчи, доим “ихтиёрий жиннилик”ка айланади, бошқача сўз билан айтганда, оммавий ичкиликбозлик ва айш-ишратга айланиши “вакханалия”ни эслатади - фракия-фригийларнинг ичкилик “худо”си Вакха шарафига қилинган байрам одатда исрофгарчилик, фоҳишабозлик ва турли бузуқликларга айланиб кетар эди. Ҳатто, милоддан олдинги 186 йили Рим сенати ҳаддидан ошган айш-ишратлардан келиб чиқаётган бебошликларни ва фоҳишабозликларни ман қилишга мажбур бўлган. Сенат етти мингга яқин диний ишрат (оргия) базми иштирокчиларини маҳкамага тортган ва уларнинг деярли ярмини ўлим билан жазолаган.

Бугунги воқеълик

Қанчалик ачинарли бўлмасин, биз хоҳлаймизми ёки йўқми, мана минг йиллар ўтдики, биз ҳалигача мажусийларнинг ҳеч бир аҳамиятга эга бўлмаган одам-“худо” ҳисобланмиш Митранинг туғилган кунини нишонлаб юрибмиз. Фарзандларларимиз қалбига ярим афсонавий кароматгўй Николайга (Санта-Клаус) кераксиз муҳаббатни пайванд қилдирмоқдамиз. Улар эса, унга ўз орзулари, истаклари ва илтимослари билан мурожаат қилишмоқда. Оммавий ичкилик “худо”си Вакха шарафига айш-ишрат қиляпмиз. Арчалар атрофида эса диний-маросим мазмунидаги рақслар ва фусункор юришлар қилиш учун катта ўрмон майдонларини саҳрога айлантирмоқдамиз, балки ҳали ҳам уч юз йил олдин ўтиб кетган подшоҳ фармонига кўр-кўрона амал қилаётгандирмиз, балки ҳис-туйғуларимиз ёмонлик ва ёвузликлардан “арчалар” имконияти орқали паноҳ истаётгандир? Агар Исо пайғамбар (алайҳиссалом) унинг таваллуд кунини янги йил қилиб, айш-ишрат қилишларини кўрганида қаттиқ изтироб чеккан бўлар эди. “...Ва модомики ораларида эканман, уларга гувоҳ бўлдим. Мени Ўзингга олганингдан сўнг, Сенинг Ўзинг уларга кузатувчи бўлдинг. Зотан, Сен ҳар бир нарсага гувоҳсан” (Моида сураси, 117-оят).
Ҳар қандай байрам ўз моҳиятига кўра одамлар учун маънавий, ижобий кўмак бериши, ҳеч бўлмаса жамиятнинг ночор қатламига моддий фойда келтириши керак-ку. Янги йилни байрам қилиш, ёппасига ичкиликка берилиб кетиш эса одамларга кўпроқ руҳий жароҳат етказади ҳамда буларнинг табиий давоми эса кўплаб касалликларга мубтало бўлиш, бахтсиз ҳодисалар ва ўлим билан тугашдир. Сунъий (сохта) хурсандчилик нархи жуда баландлаб кетмаяптими? Ватандошларимиз байрам олдидан озиқ-овқат маҳсулотларининг нархини илтифот ила осмонга кўтариб юборишлари эътиборга олинса, жуда катта моддий зарарлар ҳақида гапирмасак ҳам бўлади. Бу руҳий жароҳатлар ва жуда катта исрофлар нимага керак? Бу қурбонлар кимга керак? Балки булар кимгадир аталган қурбонликдир? Наҳотки, буларнинг бари шароб-ароқ ва доим яшнаб турган арча сотувчиларининг ҳаккалак отган иштаҳаларини қондириш учун бўлса?! Эҳтимол, Митра байрамини нишонлашдан ягона шуларгина сезиларли даражада фойда кўраётгандир?!
Кўпинча, биз “бу нарсалар бизга керакми?” деб ўйлаб ҳам ўтирмай бир ишга киришамиз. Биз БУНИ қиламиз, чунки БУНИ ҳамма қилади, чунки одамлар (ўтмишда “худо”лар) тушунмаслиги мумкин, чунки модомики... Ўз амалларимизни ақл тарозисига солмай, бошқалар учун умримизни хазон қиляпмиз, биз онгли равишда “ҳамма шундай қилмоқда” деган қолип асосида яшамоқдамиз.
Тез орада ҳаммамиз ўламиз, албатта бундай ҳолатда қилиниши керак бўлган барча маросимлар қилинади, уларнинг маънолари бизларга тушунарсиз бўлса ҳам. Аммо, буни ҳамма қилади-ку. Мен кимга керак эдим? Нега мен яшадим? Нега мен дунёга келдим ва қайси жойга бораман?
Бу саволлар қанчалик оғир туюлмасин, бироқ кўпчилик одамлар учун “чунки ҳамма шундай яшаб ўтган” деган жонсиз ва бемаъни жумлалар кўпчилик одамларга ана шу саволларга жавоб бўлиб хизмат қилиши мумкин.

Абу Муслим таржимаси
(www.islamcivil.ru)

Ҳасад офатдир

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 14:13:50 GMT

Гар десанг умримда ғамгин бўлмайин,
Қилма ҳеч кимга ҳасад, ҳам тутма кин (гина)
Ҳасад аҳлоқий нуқсонлардандир. У инсондаги энг қабиҳ хислатлардан бири бўлиб, инсонни осуда ҳаётини бузувчидир. Чунки, ҳасадчи доимо ўзидан бошқаларга бахтсизлик ва фалокат тилайвериб, ўзини ҳам шу ҳасад билан бахтсиз қилиб қўяди. Мисол учун, Шайтон Одам алайҳиссаломга бўлган ҳасади сабабли Аллоҳ таолонинг даргоҳидан қувилди. Ёки, ривоятиларга кўра,Одам алайҳисаломнинг икки ўғли Хобил ва Қобил қурбонлик қилишади. Ҳобил ўзининг энг яхши молини қурбонлик қилади ва ушбу қурбонлиги ундан қабул қилинади. Қобил эса, молининг энг паст сифатлиларини қурбонлик қилгани учун ундан қабул қилинмайди. Шунинг учун, Қобил ҳасад қилиб, ўз биродарини қотилига айланади. Демак, ер юзида содир бўлган биринчи жиноят, биринчи қотиллик ҳасад иллати сабаб содир бўлган.
Аллоҳ таоло каломи шарифида шундай айтади:

“Ёки (улар) Аллоҳ Ўз фазлидан берган неъматлари учун одамларга ҳасад қилишадими?....”. Нисо сураси, 54.
Қадимги фозиллардан Асмаъий айтади: “Бир юз йигирма ёшга кирган бир кишини кўриб: “Узоқ умр кўришингизга сабаб нима?”,-деб сўрадим. У: “Ҳасад, килишдан пархез қилдим. Мана шу ҳислатим узоқ умр кўришимга сабаб бўлди”, деб жавоб берди.
Инсон ўзидан кўра ночор кишиларга назар солиб, аҳволини солиштириб бориши ҳасаднинг олдини олади.

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади::Пайғамбаримиз алайҳиссалом шундай дейдилар: “Ўзингиздан пастроқ мақомдаги кишиларга назар ташланг. Юқори мақомдагиларга қараманг.... ”. Муслим ривояти.
Тафаккур қиладиган бўлсак, моддий ҳасталиклардан кўра маънавий касалликлар ҳавфлироқдир. Чунки бадандаги дард одамнинг дунёсига путур етказса, қалб хасталиги эса, икки дунёда ҳам хасрат – надомат келтиради. Қалб ҳасталиклари ичида энг ҳафвли, зарарли ва ёмонроғи - ҳасаддир. Бу фитна, адоват ва келишмовчиликларни келтириб чиқарувчи омилдир.

Зубайр ибн Аввом розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: Пайғамбаримиз шундай марҳамат қилдилар: “Сизларга сизлардан олдинги умматларнинг касалликлари сездирмай кирди. Ҳасад ва нафрат (душманчилик). Нафрат бу – қирувчидир. Сочнинг қирувчиси эмас балки, диннинг қирувчисидир. Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зотга қасамки, токи ўзаро меҳри – оқибатли бўлмагунингизча мўъмин бўлмайсиз. Сизларга уни қилсангиз ўзаро меҳри – оқибатли бўлишингизга сабаб бўладиган амални ўргатмайми?! Орангизда саломни ёйинг!”. Абу Довуд ривояти.
Ҳасаднинг энг ёмон офатларидан яна бири шуки, ҳасадгўй Аллоҳнинг иродасига эътироз қилгани учун унинг ғазабига дучор бўлади. Чунки ҳасадгўй Аллоҳ таоло ўз мулкидан хоҳлаган бандасига кўпроқ, хохлаган бандасига камроқ беришлигини адолатсизлик, деб баҳолайди. Натижада, ўзи ўша неъматлардан ҳам, қилган амалининг савобларидан ҳам маҳрум бўлади. Шу маънода қуйидагича ҳадиси шариф мавжуд:

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: Пайғамбаримиз алайҳиссалом: “Ҳасаддан сақланинг! Чунки олов ўтинни егани каби ҳасад яхши амалларни еб битиради”- деганлар. Байҳақий ривояти.
Бошқа бир ҳадиси шарифда эса:

Анас ибн Моликдан ривоят қилинади: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам шундай дедилар: “Ўзаро ҳасад қилманглар, ўзаро алоқаларингизни узиб юборманглар, бир-бирингиздан юз ўгирманглар ва Аллоҳни аҳил–иноқ биродар бандалари бўлинглар. Ҳеч бир мусулмон учун бошқа биродари билан уч кундан ортиқ аразлашиб юриши ҳалол эмасдир”,-дедилар. Байҳақий ривояти.
Ҳасаднинг зарарсиз, гуноҳ ҳисобланмайдиган бир тури мавжудки, у “ҳавас”, деб аталади. Бу яхши кишиларга ва яхши ишларга хавас қилишдир. Сўзимизни қуйидаги ҳадис ҳам қувватлайди:

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам айтдилар: “Ҳасад фақат икки ўринда дуруст: Биринчиси: Аллоҳ таоло унга Қуръонни ўргатган ва у Қуръонни туну-кун тиловат қилувчи киши. Уни қўшниси эшитиб: “Қанийди, менга ҳам фалончига берилган нарса берилса-ю, у амал қилганидек амал қилсам”,-дейди. Иккинчиси: Аллоҳ унга мол-мулк берган ва у шу молни ҳақ йўлида сарфловчи киши. Бир киши: “Қанийди, менга ҳам фалончига берилган нарса берилса-ю, у амал қилганидек амал қилсам”,-дейди”.Бухорий ривояти.
Демак, мол – мулкини ҳалолдан топиб, ҳалол жойга сарфлаётган кишига ва илмидан ўзи хам, бошқалар ҳам манфаат топаётган кишига хавас қилиш мумкин. Аллох таоло барчаларимизни қалб хасталиги бўлмиш ҳасаддан ўзи асрасин. Доимо бир- бирларимизга ҳасад биланэмас, балки ҳавас билан ҳаёт кечирмоқликка муваффақ айласин!

Аҳмадхон РАШИДОВ,

Энг қиммат энг арзон

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 14:08:03 GMT

Ўтаётган вақтимиз ҳақида тафаккур қилиб кўрадиган бўлсак, соат милларининг "чиқ-чиқ"лари, аслида азиз умримизнинг тўхтовсиз парчаланиб кетаётган онлари эканини ҳис этамиз. Ушбу қайтмас бўлиб ўтиб кетаётган онлар бизнинг яхши ё ёмон амалларимизга гувоҳ бўлиб ўтиб кетмоқда.

Имом Шофеъий роҳматуллоҳи алайҳ вақтнинг қадри ҳақида шундай деганлар: Мен сўфийлар билан бирга юриб улардан икки сўзни истифода қилдим:

1. “Вақт қиличдир, агар сен уни кесмасанг у сени кесади”.

2. “Нафсингни агар ҳақ билан машғул қилмасанг, у сени ботил билан машғул қилади.

Яҳё ибн Ҳубайра вақтни асраш ҳақида насиҳат қилиб шундай деганлар: "Вақт –асрашинг керак бўлган энг нафис нарсангдир, сен эса уни осонгина зое қилмоқдасан".

Агар биз азиз умримизни ташкил қиладиган дақиқалар ҳақида мулоҳаза қилиб кўрсак, уларнинг нақадар ғанимат лаҳзалар эканлиги кўз ўнгимизда намоён бўлади:

1.Ўтиб кетган вақт ҳеч қачон қайтмайди ва унинг ўрнини ҳам тўлдириш мумкин бўлмайди. Ҳасан Басрий шундай деганлар: бошланаётган бирор-бир кун йўқки шундай нидо қилмаса: “ Эй одам боласи, мен янги кунман, сенинг амалинга гувоҳман, мендан фойдаланиб қол, агар ўтиб кетсам қиёмат кунигача қаймайман”.

2. Кунлар жуда тез ўтиб кетади. Бу эса инсоннинг дақиқа сайин ўткинчи дунёдан тезлик билан ўтиб кетаётганлигини англатади. Инсоннинг бошига иш тушган ғам ташвишли пайтларида кунлар секин ўтаётгандек туюлсада, аслида жуда тез суръатлар билан ўтаётган бўлади. Унинг жуда тез ўтиб ўтиб кетаётганлиги инсоннинг касалликлардан ва ғам ташвишлардан холий, шоду хуррам пайтларида аниқ билиниб қолади. Шоир айтганидек:

Қисқа кунлар ғамгин пайтлар ўтмайди

Шодликларда узунлари етмайди.

Охири замон яқин қолган пайтда вақтнинг жуда тез ўтиб кетиши ҳадиси шарифларда ҳам баён қилинган:

Анас ибн Молик розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: Замон яқинлашмагунича қиёмат бўлмайди, йил ойдек бўлади, ой ҳафтадек бўлади, ҳафта кундек бўлади, кун соатдек бўлади, соат тутатқи ёнгунчалик бўлиб қолади дедилар. “Сунани Термизий”да келган.

Бу ҳадиси шарифнинг шарҳида жумладан қуйдагилар айтилган: ҳадисдан ирода қилинган нарса шуки, бир вақтлар келиб ҳар бир нарсадан ҳатто замондан ҳам барака олиб қўйилади, бу қиёмат яқин қолганлигининг аломати бўлади.

3.Умр маълум вақтгача белгилаб берилган. Дунёга келган ҳар бир инсонга унинг бу дунёда туриш муддати белгиланган, ажал деб номланадиган ўша муддат келганида унга бўйсиниб бу дунёни ташлаб кетишдан ўзга чораси қолмайди. У вақтнинг эса бугунми эртами қачон келиши инсонга номаълум. Ояти каримада айтилганки

Ажаллари келган вақтида бирор соатга кетга ҳам олдинга ҳам сура олмаслар.

Ҳа, ажални ҳеч ким бирор соат ортга ҳам олдинга ҳам сура олмайди. Ўтаётган ҳар бир дақиқа, ҳар бир соат у келиши мумкин бўлган вақтдир. Ўтиб кетган кунлар эса унинг яқин қолганлигидан даракдир. Шунинг учун ўтаётган ҳар бир кун амал қилиб қолишга ва озгина умрнинг фурсатларини ғанимат билишга ундаб гўё шундай нидо қилади: “ Эй одам боласи сен кунлардан иборатсан ҳар бир кун ўтганда сенинг ҳам бир қисминг кетган бўлади. Ўзинг билмаган ҳолатда сенинг бир қисмининг ўтиб кетибдими, демак бутунлай кетишинга ҳам фурсат оз қолибди. Билгилки “Бугун амал бор ҳисоб йўқ, эртага ҳисоб бор амал йўқдир.”

4. Вақт бу инсон эга бўлган энг нафис, энг бебаҳо нарсадир. Бу “Вақт олтиндек қимматлидир” дегани эмас, балки “Вақт олтиндан қимматлидир” деганидир. Чунки вақт бу ҳаётдир, ҳаётнинг эса олтиндан қимматли эканлиги ҳеч кимга сир эмас. Қолаверса йўқотилган олтину бойликларни яна қайта қўлга киритиш мумкин, йўқотилган вақтни эса асло қайта қўлга киритиб бўлмайди. Чунки вақт сотиб олса бўладиган нарса эмас балки инсонга фақат бир марта бериладиган имкониятдир.Али Тантовий айтадилар: бир куни шайх Жамол Қосимий кераксиз нарсалар билан вақтларини зое қилаётган йигитларнинг ёнларидан ўтаётиб афсус билан: Эҳ қани энди вақт сотилганида албатта шуларнинг вақтларини сотиб олган бўлардим деб айтган эканлар.

5. Энг бебаҳо неъматнинг қадрига етмайдиганлар кўпчиликни ташкил этадилар. Вақт шунчалик қиммат ва бебаҳо бўлишига қарамасдан кўпчилик инсонлар унинг бу қийматини ҳис этмайдилар, улар бу онгсизликлари натижасида ундан фойдаланиб қолиш учун эмас балки уни зое қилиб йўқотиш учун мусобақалашадилар. Бундай “мусобақачилар” унинг бебаҳо улушидан маҳрум инсонлардир. Бу ҳақда ҳадиси шарифда қуйдагича баён қилинган:

Ибн Аббос розияллоҳу анҳумодан ривоят қилинади: Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам дедилар: Икки неъмат борки кўп инсонлар улардан маҳрумдирлар, (Улар): Соғломлик ва бўш вақтдир. Бухорий ривояти.

Бу ҳадиснинг шарҳида қуйдагилар айтилган: Инсон гоҳида соғлом бўлсада, оғир меҳнат билан банд бўлганлиги сабабли фазилатли амалларни ўзлаштириш учун фурсат топа олмайди. Гоҳида эса оғир меҳнатлардан фориғ бўлсада унинг соғлиги йўқ бўлади. Агар иккаласи ҳам бир инсонда жам бўлса-ю, бироқ ўша инсон вақтни ғанимат билиб фазилатларга эришиб қолишга ҳаракат қилмасдан дангасалик қиладиган бўлса унинг ана шу дангасалиги улардаги улушдан маҳрумликдир. Зеро ушбу дунёдаги ҳар хил тўсиқларга тўла ва унинг устига қисқа умрдан имкон қадар фойдаланиб қолмасдан беҳуда ўтказиб юборишлик энг қимматли улушдан бенасиб қолишдир.

Тошкент ислом институти ўқитувчиси

Абдулқодир Абдур Раҳим

Ўзингизни тежанг аёллар!

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 14:04:13 GMT

Дунёда ким энг гўзал,деган саволга адиблар ва рассомлар бир хилда:бола кўтарган аёл деб жавоб берган, уларнинг шу ҳақдаги асарлари энг катта шуҳрат келтирган экан. Хўш, улар нима учун бу саволга келинлик либосидаги қиз ёки қадди басти ниҳолдек келишган аёлни, гўзаллик салонидан чиқиб келаётган жувонни эмас,аксинча,уй кийимида,кўзига ҳатто сурмаси ҳам бўлмаган, қўлидаги боласини эмизиб турган оддийгина аёлни танлаганлар? Чунки у она, дунёдаги барча меҳр-шафқат митти қалби, нозик жисмида жо бўлган хилқатдир! Унинг мана шу ҳолати, боласига бутун меҳри,энг яхши ҳисларини бериб эмизиб туриши ҳеч бир келинчакда топилмайди,бирон-бир гўзаллик уйи минг йил уринса-да бу кўринишни бўёқларда ифодалай олмайди.

Сиз ҳомиладор аёлга эътибор қилганмисиз? Унинг доғ босган юзи,тўкилган киприк ва қошлари ҳам кишига завқ бағишлайди,ҳеч бир одам уни “вой, бунча хунук” демайди. Нега? Чунки у бўлажак она! У ўз жонини хавфга қўйиб,ўз танидан Аллоҳ таолонинг янги бандасини дунёга келтиради.

Мен бугун она ҳақида гапирмоқчи эмасман,улар ҳақида энг яхши сўзлар айтиб бўлинган. Мен бугун жиноятчи аёллар ҳақида гапирмоқчиман. Улар мен учун дунёдаги энг хунук ва энг разил кимсалардир. Улар ўз боласини ўлдирувчи аёллардир. Улар Аллоҳ субҳанаҳу ва таолонинг “Болаларини ўлдирмасинлар”, деган амрига хилофан иш қилувчи, уммати Муҳаммадияни кўпайишига ҳисса қўшмайдиган аёлладир. Сизлар балки бу иш қадим жоҳилият замонида бўлган, ҳозир ҳечким бундоқ қилмайди-ку, дерсиз? Йўқ, бу разил иш, бугунги Ислом дини тараққий этган даврда ҳам авж олган,ҳар куни содир бўлиб турибди, десак адашмасак керак. Бу абортдир. Тиббиёт ходимлари айтганидек аборт - бу бола ўлдиришдир.

Инсон ўз боласини қачон ўлдиради? Албатта, у туғилиб ўзининг ширинлиги билан меҳр қозонганда эмас, ҳали эндигина , Робби унга берган ҳаёт неъматини татиш учун ёруғ дунёга интилаётган, туғилгач манфаатли инсон бўлишни ният қилаётган ҳомила чоғида ўлдиради.

Дўхтирга бориб уни ваҳшийларча қўл-оёқчалари,миттигина бошини уздираётган,буни атрофдагилар билан бемалол гаплашиб туриб амалга ошираётган жонзотни она дейиш у ёқда турсин, одам қаторига қўшиб бўладими? Наҳотки жисмида фарзанд ўстириш салоҳияти берилган Зот, ризқ ҳам Аллоҳ таолодан эканини, бир кун нон ейдиган, чиройли кийимлар киядиган ёшга етган болани у ўйламаган тарафдан ризқлантириб, ҳамма нарсасини етказишини тафаккур қилмаса? Наҳотки у “уни боқишга қурбимиз етмайди”- деган саёз баҳона билан Аллоҳга осий бўлса? Улар наҳотки Қодир Зотнинг ҳақ азобидан эмас,боланинг таъминот масаласидан қўрқиб бу жирканч ишни қилса?

Йўқ,мен бугун диндош дугоналаримга Қуръони карим ва Ҳадиси шарифлардан мисол келтириб насиҳат қилмоқчи эмасман,чунки бу мақолани ўқиб турганлар бу борада мендан кўра олимроқдирлар. Мен фақатгина ўзим ўқиб сергакланган,ҳамма билишини истаган маълумотларни сизларга айтишни истадим,холос.

Аллоҳ таоло гуноҳ деб белгилаган нарсаларнинг моҳияти доимо инсон манфаатига олиб боради. Гуноҳи каттароқ ишларнинг жамиятга,саломатликка зарари ҳам шунчалик кўп бўлади. Шу ишлардан бири – болани ҳали дунё юзини кўрмай туриб ҳалок қилишдир. Аёллар ўзлари тўқиб олган арзимаган баҳоналар билан,аслида, ўз тинчини ўйлаб олдириб ташлаётган болалар сабаб улар бу дунёда тузатилмас дардга,охиратда жаҳаннам азобига йўлиқишларини наҳотки ўйлаб кўрмасалар? Келинг,яхшиси келишганимиздек,бу нарсанинг диний эмас тиббий зарарларини ўргансак.

“Аборт” инглизчадан олиниб, “йўқ қилиш” деган маънони англатувчи сўздир. Бу нафақат болани,балки, аёлнинг ўз соғлигини ҳам топиб бўлмайдиган қилиб йўқотишидир. Медитсина ҳар доим абортга қарши бўлган,чунки аборт бола ўлдиришдир. Хоҳланмаган ҳомиладорлик абортга кўрсатма бўла олмайди. Абортнинг икки хил кўриниши бор: офитсиал ва криминал. Офитсиал-ҳужжатли яъни онанинг ҳаётига хавф туғдириши аниқ бўлганда бу ишни қонуний ҳужжатлар асосида,хавфсизлик қоидаларига амал қилиб бажарилади. Криминал яъни жиноий аборт яширинча,кўпинча стерил бўлмаган шароитда амалгам оширилади. Криминал аборт қонун томонидан таъқиқланиб,аборт қилувчи ва қилдирувчилар жавобгарликка тортилади”. Азиз дугонажон,мана шу нуқтага эътиборингизни қаратинг: онанинг ҳаётига хавф туғилганда болани олиб ташлашга баъзи истисноларга кўра шариатнинг ўзи ҳам рухсат беради. Бу нарсанинг мажбуриятдан бўлиши, мажбурият эса гуноҳ саналмаслиги ҳам аниқ. Аммо никоҳий ёки беникоҳ бунёд бўлган ҳомилани

зулман йўқ қилиш гуноҳи азим,жиноят экан.

Хўп, аёлимиз Аллоҳнинг буйруғи, Расулининг қайтаригига эътибор қилмай, Аллоҳ таолонинг Раззоқ сифатини тан олмасдан бу ишни амалгам оширибдилар,аммо унинг оқибати қандоқ бўлишини ўйлаб кўрмадиларми? Агар унинг охиратдаги жазосидан қўрқмасалар,лоақал бу дунёдаги азоби,танга етадиган заҳматидан қочсалар бўлар эди. Аборт орқали инсон нималарга йўлиқади?

“Абортдан кейин она организми шок ҳолатга тушиб қолади чунки аёл организмининг бутун тўқималари қон-томир,овқат ҳазм қилиш, нерв ва эндокрин сестемалари ҳомила ривожланишига қаратилган бўлади. Жисмда бола орқали катта йўқотиш рўй беради. Гормонал, инмун, юрак-жигар функсиялари бузилади,айланиб юрган қон ҳажми кескин,бирданига камаяди. Артериал қон босими назорати бетартиб бўлади, аёлнинг ўзи инжиқ, жаҳлдор бўлиб қолади. Уйқусиз,тез чарчайдиган, ҳар қандай инфексия организмга тез ва осон тушиб, аёл касалликка берилувчан бўлиб қолади.”

Энди ўйлаб кўринг, бундоқ хотин кимга керак, қайси қайнона кунда касал келинга кўзи учиб турибди? Қоматини сақлаш, ёшлик даврини таглик ювиб,уйқусиз ўтказмасликни орзу қилган аёл оиласидагиларнинг кўзига шумшук кўриниб умри даволаниш билан ўтади. Ҳаммадан ёмони дард тортавериб ичи дорихона бўпкетгач, юзига тез ажин тушиб, суяклари мўртлашгани сабаб қадди эрта дол бўлади.

“Бачадон найлари яллиғланиши, хирургик тозалашдан кейин бўладиган жароҳат туфайли “бачадон ташқари ҳомиладорлиги” рўй беради. Бу эса фақат операция қилиб, кўпинча, бачадонни олиб ташлаш билан якунланади.” Бунисига нима дейсиз? Бир болани боқишдан қочиб, бир умр бефарзанд бўлиб қолишнинг ўзиёқ Аллоҳнинг катта жазосидир.

“Ҳомила бачадондан ажратиб олинганда ўша соҳа ва унинг атрофида чандиқ пайдо бўлади. Бу чандиқлар бачадонга хос тўқимага эга эмаслиги туфайли кейинги ҳомиладорликда уруғланган тухум ҳужара бу ерга тўғри келиб қолса ҳомиладорлик ўз-ўзидан тўхтайди. Бир неча марта аборт қилингандан кейин бачадонда чандиқсиз соғлом жойнинг ўзи қолмайди. Бундоқ бачадонда пайдо бўлган ҳомила ҳам, озиқланиши,кислородга тўйинмаслиги оқибатида ногирон ёки ўлик туғилиши эҳтимоли жуда юқори бўлади.”

Қаранг-а, Аллоҳ таоло неъмат қилиб берган боладан “боқа олмаслик” ёки бошқа арзимааган сабаблар билан воз кечган аёллар “ўзларини тайёр” деб билиб,болали бўлганларида, у ақлан ёки жисмонан нуқсонли бўлиб туғилса нима қиладилар? Тайёр инсон бўлиб дунёга келган гўдакни ўлдирадиларми? Аллоҳ агар улардан бир бола туғилишини истаса,албатта ўша иш содир бўлади. Шундай экан, аёллар фарзандни соғлом ҳолда қабул қилиб, бироз меҳнатдан сўнг яна аввалгидек тинч ҳаёт кечиргани яхшими ёки бир умр гуноҳининг жавоби ўлароқ дунёга келган ногирани боқиб ўтганлари афзалми?

“Буларган ташқари, аборт қилдирганда она организми ўзида рўй берган катта йўқотиш ўрнини тўлдириши учун кўп вақт керак бўлади. Чунки, ҳомиладорлик юз берганда организмда ишлаб чиқариладиган гормонлар,ферментлар,қон ҳажми деярли икки баравар кўпаяди. Ҳомиладорлик тўсатдан тўхтатилганда эса бу моддалар ҳаддан ташқари кўплик қилади. Бу эса ўз навбатида баъзи орган ва тўқималарда қайта тиклаб бўлмас ўзгаришларга олиб келади. Аёлда ёшига мос бўлмаган ланжлик рўй беради, ҳаёт сифати бузилади.”

Ўйлаб кўринг-чи, бу ишдан кимга зарар бўлди? Фақат аёлга! Бу билан динимизга футур, ибодатларга камчилик етиб қолдими? Асло! Бу нарса ана шу сабабларни билгани учун ҳам Аллоҳ томонидан тақиқлангандир. Аллоҳ бандаларига қийинчилик бўлишини истамайди. У Зот бизга доимо энг яхши нарсаларни раво кўради. Мен бир аёлни яқиндан биламан, кўп бора ҳомиласини олдирган. Натижада ички аъзолари шикастланиб,дардманд бўлиб қолди. Шифокорга мурожаат қилганда қандай даво чораси кўришганини эшитиб “субҳаналлаҳ”,дедим: у аёл фарзандли бўлиши керак эмиш. Туғилган болажон онасидаги дардни даволаб дунёга келар экан. Буни қаранг-а, бола боқиш, гўзаллик, тинчлигига зарар етишидан қўрққан аёл жинояти,гуноҳининг орқасидан орттирган касаллигига яна бола орқали даво топди. Орада топгани охират юкини оғирлашгани бўлди, холос.

Мен тақдирга бўйинсунмаганларга ҳайрон қоламан,улар ўзларича нималар қилмоқчи бўладилар,дунёга келтириш пешонасига ёзилган боладан қўрқиб нима ишлар қилишмайди-я! Агар Роббимиз унга уч дона болани тақдир қилган бўлса, ҳар қанча сақланиб, аборт қилдирса ҳам у барибир ҳар қандай йўл ва сабаб билан дунёга келадику ахир. У ўлдирган болалар фақатгина Қиёматда аҳволини ёмонлаштиради,уларнинг ёқасидан тутади. Яна бир нарса, агар бола тўла ривожланмай ногирон ҳолда туғиладиган бўлса, Аллоҳнинг Ўзи уни табиий равишда туширар экан. Унда шунча ногиронлар қаердан келган,дерсиз? Жавоби оддий: улар ота ёки онасининг гуноҳи,ношаръий ҳаёт кечириши оқибатида дунёга келганлар. Сиз тинчлик билан яшаб турган хонадонда шундоқ бола туғилганини кўрганмисиз?

“Хулоса шуки,аборт бир томондан бола ўлдириш бўлса, иккинчи томондан аёлнинг умри қисқаришидир. Бир марта ҳомиладор бўлиб аборт қилдирган аёл, кейинги абортга ҳеч иккиланмасдан бора олади. Бундоқ аёллар ОНА бўлишга мутлақо нолойиқдир!”

Бу сатрларни ўқиб турган муслимамиз ҳеч қачон нопок йўлда юрмаслигига ишонаман. Аммо ўзи истамаган ёки боқишдаги қийинчиликдан қўрқиб болаларини ўлдиришга ҳаракат қилувчилар орамизда бўлса керак. Ўйлаб кўрайлик, икки бегона инсондан бир болани бунёд этган Каромат соҳиби наҳотки унинг ризқига ожиз бўлса, наҳотки биз шундоқ ўйлаш даражасига тушиб қолган бефаҳм бўлсак? Наҳотки юраги остида ривожланиб ёруғ дунёга интилаётган зурриёдини ўлдириш эвазига қадди-қоматини сақлаган аёл чиройли ҳисобланса? Аллоҳнинг митти бандаси,Муҳаммад мустафо соллоллоҳу алайҳи васалламнинг мўмин уммтчасини бўйида кўтариб юрган жувондан-да гўзалроқ аёл борми дунёда? Наҳот нозик қалб эгаси бўлган хилқат шуни тушунмаса….

Зебуннисо Қутбиддин қизи

Муносиб рафиқа

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 14:00:06 GMT

Муносиб рафиқа
Барча махлуқотларни жуфт қилиб яратган ва инсонни никоҳ билан шарафлантирган ва ўз каломида “Сизлар таскин топишларингиз учун ўзларингиздан жуфтлар яратгани ва ўрталарингизда иноқлик ва меҳрибонлик пайдо қилганидир. Албатта, бунда тафаккур қиладиган қавм учун аломатлар бордир.” деб марҳамат қилган Аллоҳга беадад ҳамду сано ва шукроналар бўлсин, “Никоҳланиш менинг суннатимдир кимки суннатимдан юз ўгирса, биздан эмас”, ва “Никоҳланинглар, кўпаясизлар. Албатта, мен қиёмат кунида ўтган умматларга нисбатан сизлар (яъни умматимнинг кўплиги) билан фахрланаман деб шаръий оила қуришга ва кўпайишга чақирган ҳақ пайғамбар бўлмиш ҳазрати Муҳаммад Мустафога, у зотнинг аҳли оилалари ва ақроболарига Аллоҳнинг беҳисоб салоту саломлари бўлсин.

“Дуррул Мухтор” номли фиқҳ китобининг “Никоҳ фасли” шу сатрлар билан бошланади: “Одамзот учун никоҳ ва иймондан бошқа жаннатда ҳам давом этадиган ибодат йўқ. Оила шундай саодатманд бир гўшаки, ҳатто жаннатда ҳам давом этади. Ҳар қандай шартнома ҳам маълум муддатдан сўнг ўз ниҳоясига етади, аммо бир-бирларидан мамнун ва рози бўлган умр йўлдошларнинг муносабати эса ўлим билан ҳам тугамайди”.

Ўзимизга умр йўлдош танлар эканмиз, янги ҳаёт бошлаб, биргаликда умргузаронлик қилиш, бола-чақа ортириш ниятидагина эмас балки, жаннатда ҳам бирга бўлиш орзусида бу хайрли ишга қўл урмоғимиз лозим. Шунинг учун муносиб умр йўлдош танлаш инсон ҳаётидаги энг муҳим, балки ҳаёт-мамот масалаларидан бири ҳисобланади. Насл-насабнинг қандай давом этиши, фарзандларнинг таълим-тарбияси, ахлоқ-одоби, соғлик-саломатлиги, ҳатто қариндош-уруғ, ака-сингил ва дўст-биродарлар билан бўладиган алоқа, яқинлик, борди-келдининг рисоладагидай сақланиб қолиши ҳам бевосита бўлажак умр йўлдошга боғлиқ. Зеро, уйланаётган киши турмуш ўртоғи билан ҳаётининг асосий қисмини ўтказади, шубҳасиз, маънавий камолот ва моддий фаровонликка эришишда аҳли аёлнинг ўрни ва аҳамияти жуда каттадир. Бу ишга шу даражада диққат билан ёндошиш керакки, келиннинг аслу наслида, ҳатто қариндош уруғларида мавжуд бўлган иқтидор, қизиқиш, хулқ, қиёфа, феъл-атвор ва бошқа ўзига хос ижобий ва салбий хусусиятлар бўлажак фарзандларга ирсият орқали ўтиши, таъсир кўрсатиши мумкин. Шунинг учун ота-боболаримиз етти аждодини, қариндош-уруғини сўраб-суриштириб, маъқул топсалар, кейин совчи қўйганлар. Энг ачинарлиси шундаки ҳозирги замонда бундай қадриятлар ўрнини диний ва миллий ғуруримизга ёт бўлган айрим бемаъни одатлар эгалламоқдаки, бу ҳол ўзлигини билган ҳар бир кишини ташвишлантириши ва ўйга толдириши шубҳасиз. Мисол учун келиннинг бойлиги, обрўси, амали учун қуда бўлиш, қизнинг чиройига учиб уйланиш ёки касбига, ҳунарига қараб келин танлаш ва бошқаларни келтириш мумкин. Шубҳасиз, бу борада энг тўғри ечим қуръон, суннат ва фозил кишилар маслаҳатига амал қилмоқдир. Аввало Аллоҳ таоло Қуръони каримда уйланиш ҳақида берган кўрсатмасини келтириб ўтайлик.

“ Мушрика аёлларни, то иймон келтирмагунларича, никоҳингизга олманг! Зеро, ҳур мушрика аёлдан – кўра , иймонли чўри яхшироқдир, гарчи у (мушрика) сизларга манзур туюлса ҳам. Мушрик эркаклар ҳам, то иймон келтирмагунларича (мўмина қизларни) никоҳлаб бермангиз. Зеро, ҳур мушрикдан кўра иймонли қул яхшироқдир. Улар (мушриклар) дўзахга чорлайдилар. Аллоҳ(эса) ўз изни билан жаннатга ва мағфиратга чорлайди ва эслатма олишлари учун одамларга ўз оятларини баён этади. (“Бақара” сураси, 221-оят).

Демак, Роббимиз бизларни аввало мўминаларга уйланишга буюрса, кейинги оятда иймон келтирмаган мушрикаларга уйланишдан қайтарди. Бу биз учун жуда муҳим тавсиядир. Уйланмоқчи бўлган кишилар энг аввал ақлли, покдомон ва диндор аёлни танлашлари лозим. Зеро пайғамбаримиз с.а.в Абу Ҳурайра р.а дан ривоят қилинган ҳадисда:

“Аёл тўрт (нарсаси) учун никоҳланади: моли учун, ҳасаби учун, жамоли учун ва дийни учун. Бас, диндорини танла, қўлинг тупроққа қорилгур ”, деб айтдилар ”. Бешовлари ривоят қилганлар.

Яна Абу Ҳурайра р.а дан ривоят қилинади:

“Ё Росулуллоҳ, аёлларнинг қандоғи энг яхшисидир”, - дейилди. “Қачон назар солса, сурур бағишлайдигани. Қачон амр қилса, итоат қиладигани ва эрига ўз жонида ва молида у ёқтирмайдиган нарса ила хилоф қилмайдигани”, - дедилар”. “Сунан” эгалари ривоят қилганлар.

Чунки диндор ва яхши амаллар қилувчи аёл дунёнинг энг афзал бойликларидан бири ҳисобланади,бу борада ҳам пайғамбаримиз (сoллаллоҳу алайҳи васаллам) Абдуллоҳ ибн Амр р.а дан ривоят қилинган ҳадисда: “Дунёнинг ҳаммаси матодир ва дунёнинг энг яхши матоси солиҳа аёлдир”, деганлар.

Насаий ва Муслим ривоят қилганлар.

Дарҳақиқат, эр киши шундай аёл туфайли супир-сидир, пишир-куйдир, бичиш-тикиш каби рўзғор ташвишларидан озод бўлиб, илму маърифат ўрганишга, тоату ибодат билан машғул бўлишга вақт сарфлайди. Шу боисдан ҳам солиҳа ва гўзал ахлоқли аёл диний ва дунёвий ишларда ёрдамчи бўлади. Уйланаётган киши молу мулкда, иззату ҳурматда ўзидан пастроқ аёлни истасин, чунки бу жиҳатларда эркакнинг аёлдан устун бўлиши, уни фитна ва маломатлардан сақлайди. Шунингдек, харажати ва эҳтиёжи кам аёлга уйланиш яхшидир. Ҳадиси шарифда: “Эҳтиёжи кам, маҳри оз ва фарзанд кўриши осон бўлган аёл баракотли аёлдир”, дейилган. Ҳикоя қилинишича бир Малика донишманддан “Бир оилада уч ака-ука бор. Каттасининг сочи қора, ўртанчисининг сочи оқ-қора, кичкинасининг сочи оппоқ, сабаби нимада? ” деб сўради. Донишманд жавоб берди: “Каттасининг сочи қоралигига сабаб, унинг хотини одобли, ахлоқли ва эрига итоатли. Ўртанчасининг завжаси ўрта ҳол ва кенжасининг аёли одобсиз ва ахлоқсизлигидан далолат беради”. Дину диёнатда суст бўлган соҳибжамол аёлга уйланиш ҳам хайрли эмас. Келинни фақат бойлиги, обрўси ва ҳусну жамолига қараб танламаслик лозим. Эркак хотинни обрўсига учиб уйланса, хору зор бўлиши мумкин. Бойлиги ва чиройи учун турмуш қурса, бир кун улар кетиб фақиру муҳтож бўлади.

Ривоят қилишларича, ҳазрати Мусо алайҳиссалом қавмлари - бани Исроилдан бир киши: “То юз киши билан маслаҳат қилмагунимча уйланмайман”, деб аҳд қилди. Тўқсон тўққиз киши билан маслаҳатлашди ва: “Эрта тонгда йўлимда учраган биринчи кишининг маслаҳатига амал қиламан”, деб ўйлади. Эрталаб унга биринчи рўбарў бўлган одам – қамиш новдасини от қилиб миниб олган бир девона эди. Бу ҳолатдан у киши жуда хафа бўлди. Аммо тунда қилган аҳдига мувофиқ шу девонадан маслаҳат сўрамоқчи бўлиб, унга яқинлашди.

Девона эса миниб олган “от”ига ишора қилиб: “Ёнимга келма, отим тепади”, деди ва кетишга чоғланди. У киши: “Отингни тўхтат, менга сенинг маслаҳатинг керак, мен уйланмоқчиман”, деди. Девона бироз ўйланиб туриб деди: “Билки, аёллар уч тоифа бўлади: Биринчиси сенинг фойдангга, иккинчиси сенинг зарарингга, учинчиси эса ё сенинг фойдангга ё зараринггадир”, дея “от”ининг бошини буриб, кета бошлади. У киши девонани яна тўхтатиб: “Айтганларингни маъно ва ҳикматларини менга шарҳлаб бер” деди. Девона унга шундай жавоб қайтарди: “Биринчи тоифа деганим, бу бокира қиздир. Чунки никоҳдан сўнг унинг қалби ва меҳру муҳаббати фақат сенга боғланади. Зеро, у сендан бошқа билан улфат ва дўст бўлмагандир. Иккинчи тоифа деганим, болали бева аёлдир. У сенинг молингни ейди, аммо аввалги эрини деб кўз ёш тўкади. Учинчиси, ё фойданг ё зарарингга деганим, бу аввалги эридан фарзанди бўлмаган жувондир. Агар сен аввалги эридан яхшироқ бўлсанг, сени дўст тутади, мабодо ёмонроқ бўлсанг, у ҳолда сенга душман бўлиши мумкин”.

Девонанинг жавобидан ҳайратда қолган у киши сўрабди: “Сўзларинг ҳакимона, аммо нима учун қилиқларинг девонавор?”. Девона жавоб бердики: “Эй биродар! Мени масъулиятли, охиратда эса жавоби қаттиқ ва оғир бўлган қозилик мансабига тайин қилмоқчи эдилар. Мен бу хатарли лавозимни қабул қилмаслик учун ўзимни девоналикка солдим ва ундан қутилиб қолдим”. Зеро биринчи тоифа аёл ҳақида Жобир р.а пайғамбар с.а.в га: “Уйландим дедилар. Шунда Росулуллоҳ (сoллаллоҳу алайҳи васаллам) у кишига: “Қандайига уйландинг?” дедилар.“Жувонга ”, дедилар. “Бокира қиз олиб, у билан кўнгил ёзсанг бўлмасмиди?” деб айтдилар”. Ҳукамолар айтадилар: уйланувчининг бўлажак қаллиғи ўзидан тўрт жиҳатда: ёшда, бўю-бастда, бойликда, ҳасабда (обрў ва эътиборда) паст бўлиши ҳамда тўрт жиҳатда: ҳусну жамолда, одобда, ахлоқда ва тақводорликда устун бўлмоғи керак. Шунингдек, никоҳдан олдин келин-куёвнинг бир бора учрашишлари суннатдандир. Зеро, никоҳдан олдин вакиллар ҳузурида бир-бирларини кўрмоқлари тўйдан сўнг ўзаро меҳру-муҳаббат пайдо бўлишига сабаб бўлади.

Хулоса ўрнида шуни айтиш керакки муносиб рафиқа танлаш киши ҳаётида муҳим ўрин тутадиган катта қадамлардан бири эканлиги, ва аёл унга ҳаётида шерик ўзининг бир бўлаги фарзандларининг онаси уйининг бекаси бўлишини унутмаслиги ҳамда бу борадаги ишларни ўта диққатлик ва нозиклик билан амалга оширишни унутмаслиги лозим. Зеро инсон ёлғизликда ҳеч қандай бахт топган эмас. Эркакнинг саодати солиҳа аёл билан, аёлнинг чин бахти эса Аллоҳ таолодан қўрқувчи эркак билан тўлиқ бўлади. Шундай экан яратгандан бахтимизни тўлиқ ва бекаму – кўст болишини сўраб қоламиз.

Собит Жамол

Турмуш одоби

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 13:48:46 GMT

Ҳадиси шарифда: “Аёл дунё матоҳидандир. Дунё матоҳининг энг хайрлиси эса солиҳа (яхши) хотиндир,у худди подшоҳнинг бошидаги тожга ўхшайди. Ёмон хотин эса қари чолнинг елкасидаги юк кабидир”. Дарҳақиқат, оилани бахти иқболи ҳам аёлларимизнинг ақл-фаросати ва илмларига боғлиқ. Оқила фозила аёлларнинг фарзандлари келажакда дунёда улуғ зотлар қаторидан жой олишлари муқаррардир. Аёл ўқимишли ва фаросатли бўлса, ўзиниг ким эканлигини вазифаси нимадан иборат эканлигини шак-шубҳасиз яхши билади.болаларини гўзал тарбиялайди, эри билан яхши муомалада бўлади ва ниҳоят (баҳоли қудрат) Аллоҳ Таолонинг суйганидек ҳаёт кечиради ва шу сабабли ўзи ҳам, эри ҳам, фарзандлари ҳам дунё ва охиратда масрур бўлади.

Гўзал турмуш, албатта роҳат-фароғат билан умр ўтказмоқликдан иборатдир. Умр ҳеч қачон бир ерда тўхтаб турмас, балки ҳамиша бирин-сирин ўтар ва ниҳоят тугар ҳам. Ўтган умрни бутун дунё молини бериб бўлса ҳам қайтариб бўлмас. Шунинг учун бу оз умрни роҳат-фароғат билан кечирмоқ, зое ўтказмоқликдан сақланмоқ лозим бўлади.

Кўркам бўлган оз умр узун ҳисобланади, кўркам бўлмаган узун турмуш қисқа туюлади. Кўркам турмуш эса ҳусни хулққа боғлиқдир. Кўркам хулқ эгалари яхши турмуш кечирганлари ҳар доим тажриба билан маълум бўлгандир. Хусни хулқ ҳақида талайгина ҳадислар мавжуд. Шулардан баъзиларини келтирамиз:

Жанобимиз Расули Акрам (с.а.в.) дан айтганлар: “Мўминларнинг имонда баркамоллари хулқи яхшиларидир”.
Мўмин хушхулқлиги билан рўзадор ва қоим (тунни ибодатда ўтказувчи) даражасига етади.
Расулуллоҳ (с.а.в.) дан сўрадилар:
- Одамларга берилган қиёматнинг энг яхшиси нима, Расулуллоҳ (с.а.в.)?

- Хушфеъллик, - дедилар.

Расулуллоҳ (с.а.в.) айтганлар:
- Қиёмат кунида мўминнинг тарозусига қўйиладиган энг салмоқли нарса яхши хулқдир.

Демак, кўркам хулқ инсонда улуғ бир фазилат ҳисобланади. Бу ҳақда шариатимизда муқаддас амр, шунингдек ваъзу-насиҳатлар талайгина. Маънавиятли кишилар, бу ҳусни хулқдан мурод – очиқ юзли, ширин сўзли бўлиш билан бировнинг олдида ҳам, орқасидан ҳам ҳурматини жойига қўйиш, ҳаққига риоя қилмоқликдир.

Тажрибаларга кўра, аёлларнинг гўзал хулқли бўлганлари сабабли эрлари ҳам гўзал ҳулқли бўладилар ёки бунинг акси ўлароқ, агар аёлларнинг хулқлари ёмон бўлса, эрлариниг ҳам шунга кўра хулқи бузилади, ёмонлашади. Эр билан хотин орасида бўлган турмушда келишув бўлмаса, ҳар иккиси учун ҳасрат-надомат, зўр машаққат бўлади, бунинг натижасида турмушдаги маишатнинг лаззати тугайди, роҳати кетади, тадбиру чоралар бузилади, натижада хонадон аъзолари орасида бир-бирига душманлик пайдо бўлади.

Болаларнинг тинчлиги йўқолади, бундан кўп нохушликлар, ножўя ишлар келиб чиқади. Шунинг учун ҳам кўркам турмуш кечирмоқ ва унга интилмоқ, биринчи даражада аёллар устига тушмоғи лозим ва шундай бўлиши ҳам керак. Эркак ва аёл гўзал ва мустаҳкам турмуш риштаси ила боғланишлари учун, аёллар эътиборларини асосан икки нарсага қаратмоғлари лозим:

Эрларини табиатини, мижозини ва феълини яхши билиб олишлари ва шунга мувофиқ турмуш “сиёсати”ни олиб боришлари керак бўлади. Бунга яъни эр бўлган киши нимадан хурсанд бўладию ёки аксинча нимани хушламайди, шунга эътибор қаратилади. Ҳамма эркак ҳар хил бўлганидек, феъли ҳам, дунёқараши ҳам ҳар хил. Тушкунликка тушган вақтида яхши гапларни кўнглини кўтариб, вақти соати билан ўзига ишончи мустаҳкам шахсни шакллантириб қўйиш мумкин.
Аксинча забти тезроқ эркакни мулойимлик билан кўнглини олиш билан ўртадаги совуқликни оташин меҳр-муҳаббатга айлантириш мумкин. Бундай вақтда фарзандларга катта ибрат мактаби намоён бўлади.

Итоатли (яъни ҳурматли) аёллар ҳақида ва итоатсиз аёллар ҳақида ҳам билишлари лозим. Чунки шариатимизда итоатли аёлларга дунёю охиратдаги бериладиган мукофотларни билишлари, аксинча итоатсиз аёлнинг дунёю охиратдаги афсус надомати ҳақида билишлари жуда-жуда муҳимдир.
Эзгу ниятли аёллар гуноҳ бўлмаган суратда эрлари буюрган хизматларини қиладилар ва имкон қадар эрларини сўзларини комил қиладилар. Абу Ҳурайра (р.а) Расулуллоҳ (с.а.в.) : агар бир хотин беш вақт намозини ўқиса, рамазон рўзасини тутса, ўзини ҳаромдан сақласа, эрига итоат қилса, унинг ўрни жаннатда бўлади, деб ривоят қилган.

Аллоҳ Расули буюради:

- Қайси хотиннинг эри ундан мамнун ҳолда вафот этса, ўша хотин албатта жаннатга киради.

Пайғамбаримиз Муҳаммад Мустафо (с.а.в.) Видо хутбаларида уч нарсадан баҳс этдилар. Сўзлаб туриб йиғлар, йиғлаб туриб сўзлар эканлар тиллари титраб, овозлари бўғилди. Ўшанда шундай дедилар:

- Намоз, намоз, намозингизга диққат қилинг, ҳеч бепарволик қилманг!...

- Ўнг қўлингиз остидагиларга (қуллар, хизмматчилар, ишчиларга) кучлари етмайдиган вазифа юкламанг

Хотинларнинг ҳақларини ҳурмат қилинглар, мен бу хусусда Аллоҳдан қўрқишингларни тавсия этаман. Хотинларнинг ҳаққи масаласида Аллоҳдан қўрқинглар! Зеро, улар сизнинг ёрдамчиларингиз ва сизнинг мададингизга муҳтождирлар. Улар сизга Аллоҳнинг омонатидирлар.

Яна Аллоҳнинг Расули буюрадилар:

- Қайси хотин, эрнинг инжиқликларига чидаса ва сабр қилса, Аллоҳ унга Фиръавннинг хотини Осиёга берилган савобидан ато этади.

- Қайси эркак хотиннинг қилиқларига чидаса ва сабр қилса, Аллоҳ унга, Айюб (а.с.)нинг балоларга сабри натижасида берган ажрини ато этади.

- Хотин билан яхши яшаш, фақатгина унга азоб бермасликдан иборат эмас. Ундан келадиган ҳар қанақа азобларга чидаш, у аччиқлашганда унга мулойим муомала қилиш ҳам лозим. Масалан Пайғамбаримиз (с.а.в.) хотинлар баъзан гап қайтариб, унга қўпол муомалада бўлишарди. Расулуллоҳ (с.а.в.) бундай пайтларда ўзларини босиб, яхши сўзлар айтиб мулойим муомала қилар эдилар.

Эркак хотинга мулойим ва чиройли хулқлар билан муомала қилишда салобатли ва обрўйини йўқотмаслиги ҳам хотиннинг эрдан талаб қилиши мумкин бўлган ҳақлари жумласига киради.

Чунки эр хотини олдида обрўйини йўқотса, хотин ҳавойи-нафсига берила бошлайди.

Шу тариқа хотиннинг аҳлоқи издан чиқа бошлайди0 эрни менсимай қўяди. Ана шунинг учун ҳам эркак, хотинига нисбатан хушмуомалада мувозанатни йўқотмаслиги, унинг олдида ўз ғурури ва савлатини сақлаб туриши керак. Хотинини ғайри аҳлоқий қадамини дарров тергаши олиши, ҳатти-ҳаракатлари ва феъл атворидаги нуқсонларни бартараф этиб, уни тўғри йўлга буриб юбориши, шариатга ва инсонийликка зид ҳолни кўрса, ҳеч иккиланмай, унга қарши қатъий курашиши керак.

Ҳасан Басрий дейдики:

- Хотиннинг нафсоний орзуларига бўйсунган ҳар бир эркакни Аллоҳ жаҳаннам оташига отмай қўймайди.

Ҳазрати Умар (р.а.) дейдилар:

- Хотинларга итоат этманг. Уларга қаршилик қилиб турмасангиз уйдан барака кетади.

Нақадар ҳақ сўз, ҳозирда тинчлик ва хотиржамлигимизни шундай дориламон кунларимизни қадрига етмаётган, баъзи аёлларимиз ўз ҳожаларини ҳаддан зиёд дадабалари қурбони қиляптилар. Қиз узатиб, ўғил уйлантиришдаги, чарлар, бешик тўйи, ҳуда-беҳуда “гап”ларга кетаётган сарф ҳаражатлар буларни санаб саноғига етиб бўлармикин. Аллоҳ каломида: “Исрофчилар шайтоннинг дўстларидир” (Исро-27) дейилган Шайтон эса Раббига кўрнамак бўлган.

Тажриба шуни кўрсатадики, хотинниг яхшиси эркакни кўкартиради, ёмони эса қуритади. Шуни айтмоқ жоизки, оила барбод бўлишида фақат аёлни айбласак адолатдан бўлмас. Шундай эркаклар ҳам борки, улар ўзларининг хасислиги, қўрслиги, шафқатсизлиги, дангасалиги ва бошқа ярамас ҳусусиятлари билан гулдай хотинларини хўрлаганлар.

Дунё сафарида бирга бўлган умр йўлдоши сайлаб олингандан сўнг ҳар турлик қайғулар, ҳар турлик шодлик эр билан хотин орасида ҳамроҳ бўлади.

Ф.Сулаймонова.

Аёллар нега йиғлайди?

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 13:45:36 GMT

Аёллар нега йиғлайди?

“Аёл заифа қилиб яратилган.. У доим сал нарсага ҳам йиғлайверади…” деб ўйлашади кўпчилик эркаклар...

Сиз нима деб ўйлайсиз? Хеч ўйлаб кўрганмисиз аёллар нима учун йиғлайди?

Қуйидаги бир мисол орқали ушбу саволга жавоб топишга уриниб кўрамиз.

Кичик болакай онасининг олдига келиб:

- “Ойижон, сиз нега йиғлайсиз?” – деб сўради.

Онаси:

- “Чунки мен аёлман-да” деб жавоб берди.

Болакай ҳайрат билан:

- “Тушунмадим?!” – деди.

Онаси эса ўғлини бағрига босиб: “Сен хеч қачон йиғламагин, ўғлим” , деди.

Кейин эса бола отасининг олдига бориб:

- “Отажон, онам нега сал нарсага йиғлайверадилар?” , - деб сўради.

Отаси эса: “Ҳамма аёллар ўзи шунақа, баъзида бесабаб йиғлаб туришади” , - деб эътиборсизлик билан жавоб бериб қўя қилди.

Болакай барибир аёллар нега сал нарсага ёки бесабаб йиғлайвериши ҳақида қизиқаверди. Охири, мактабидаги ўқитувчиси Шайхни эслаб “Жавобини албатта билсалар керак” деб ўйлади ва устозидан сўрашга қарор қилди.

Олдига бориб:

- “Устоз, нега аёллар оддий нарсаларга ҳам, баъзан бесабаб ҳам йиғлайверади?”, - деб савол берди.

Шайх:

- “Аллоҳ аёлларни яратганда уларни ўзига хос суратда яратган. Унинг елкаларини дунё қийинчиликларини кўтара оладиган даражада бақувват, шу билан бирга боласи учун қулайлик бера оладиган даражада нозик, юмшоқ қилиб яратган. Аллоҳ аёлга болани дунёга келтириши ва унинг инжиқликларига сабр қилиши учун ички бир куч берган.

Аллоҳ унга бошқалар йиқилганда у ўрнидан туриб давом эттира оладиган куч , йиқилган, касал, толиққанларга меҳр бера оладиган шафқат берган..

Аллоҳ унга ҳатто болалари ранжитиб, ҳафа қилганда ҳам уларни яхши кўра оладиган севги-меҳр берган…

Аллоҳ унга эрининг хато-камчиликларига қарамай, уни ёнида турадиган, далда бера оладиган куч берган..

Аллоҳ уни юракни ҳимоя қила олсин дея қовурғадан яратган…

Яхши эркак – аёлини қадрлай оладиган эркаклигини билиш учун ақл берган..

Ва ниҳоят Аллоҳ унга муҳтож бўлганда йиғлай олиши учун кўз ёш берган..

Ўғлим, сен ҳам билгинки, аёлларни чиройи унинг либоси, юзи ёки бошқа нарсасида эмас. Аёлларнинг ҳусни юрагига йўл очувчи кўзидадир.

Унинг кўзларидан қалбидаги муҳаббатни кўра оласан….” деб жавоб берди.

Бола саволига бундай жавоб олгандан кейин қайтиб хеч кимга бу саволни бермади.

Чунки жавоб ҳар қандай инсонга тушунарли, гўзал тарзда берилган эди…

Баъзилар ўйлаши мумкин аёл ожизалиги учун йиғлайди.. Лекин.. аёл йиғлагани учун ҳам ҳатто эркаклар

сабр қилолмайдиган кўп нарсаларга бардош бера олади…

Робия Муҳаммад Ризо қизи

Қайнона – қай она?

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 13:41:26 GMT

Қайнона – қай она?
“Аёл эрининг уйида бошлиқдир ва ўз қўл остидагиларга масъулдир”

Аёлнинг оилада тутган ўрни, вазифа ва масъулиятлари ҳақида гапирар эканмиз, унинг ҳаётида ўрин тутган энг муҳим лавозими – қайноналик мавзусини четлаб ўтиш мумкин эмас. Чунки, қизалоқнинг умр босқичлари ўтиб борар экан, Аллоҳ таоло насиб этган бўлса, у албатта, қайноналик шарафига ноил бўлади. Қайноналик аёлнинг қирқ ёшидан кейинги иззати, эл ичида обрўсини сақлаб туриши кўпинча ана шу босқичда давом этади.

Энди навбат қайноналар мавзусига келди. Бизнинг бу мавзудаги суҳбатимизда қайнонанинг фақатгина яхши томонлари, унинг нақадар керакли инсон экани ҳақида бўлади. Иншааллоҳ, ҳар куни эшитиб юрганимиз – қайнона энг ёмон аёл деган фикрни четлаб ўтган ҳолда қайнона шахси билан ижобий томондан танишамиз. Чунки, шундоғам уларнинг “нақадар ёмон бўлиши” ҳақида ғийбатлар кўпайгандан кўпайиб ётибди.

Аёллар йиғилган давраларга, унда гапирилаётган мавзуларга эътибор берганмисиз? Агар шундай қилган бўлсангиз, аниқки, бугуннинг аёллари энг кўп тилга оладиган сўз – бу қайнона ёки келин атамаси бўлиб қолганини сезгансиз. Яна бу исмлар энг ёмон лафзлар, энг хунук таърифлар билан айтилади. Қайнона келинидан, келин қайнонасидан нолийди. Тушунмайман, нега ҳамма ёқни ёмонлар босиб кетди?

Ахир қайнона бўлмиш бу аёл ҳамма қўшнилари билан иноқ, қариндошлари билан бир тану бир жондек яқин эдику? Нега шугина бировнинг боласига бунча азоб берадия? Ўтириб гаплашсангиз гапларига тўймайсиз, бир кўрсангиз яна кўргингиз келади. Наҳотки шундоқ аёлнинг билгани ичида, кўча хандон, уй зиндон бўлса? Йўқ, бунақа бўлиши мумкин эмас, ахир инсон шунча одам билан гўзал муносабатда бўла туриб, битта келинга – боласининг ортидан келган қизига шу қадар ноинсофлик қилиши мумкинмас. Менимча, ҳамма гап – қайнонани албатта ёмон бўлади, деб тушуниб қолган, ўзидаги барча феномларни шунга кўра чиқариб, бош миясини ҳам ана шу хаста фикр асосида установка қилиб олган келинпошшада!

Хўш, аслида қайнона ким?

Қайнона биринчи навбатда ОНА! У ҳам токи келинпошшага топшириб тинчигунича ўғлини жонига қўйиб улғайтирган, боласининг суннат тўйидан бошлаб ўзича унга келин қидирган, қизларнинг энг сараларини кўз остига олиб, уларни кузатган, боласига энг яхши келинни раво кўрадиган аёл. У боласининг куёвлик сарполарида тасаввур қилганда юраги ҳапқирган, келинни ўз боласидек кўришни, ширин-шакар набираларниорзу қиладиган, нима кўзига чиройли кўринса ўзига эмас, қизига эмас, келинига атаб олиб қўядиган, ой чиқса ҳам, кун чиқса ҳам бўлажак келинчакка илинадиган муштипар аёл. У ҳам қалб эгаси, у ҳам эзгу ниятлар қилади. Энг яхши сарполарни қилиб, карнай-сурнай билан уйига олиб келган, остонадан зар поёндоз солиб, шеърлар, дуолар билан кутиб олган, боласи тенги қизалоққа йигирма саккиз йил кипригида асраб ўстирган сарлочинини топширган, бунинг эвазига фақатгина ҳурмат икромнигина умид қиладиган бағри кенг хоним у. Биз уни ана шу ҳолатда тасаввур қилиб, шу ҳолатда муомала қилсак, у албатта онамизга айланади, ҳақиқий ҳимоячимиз, суянчиққа айланади, иншааллоҳ.

Аммо келин унга бутунлай бошқа нигоҳ билан боқади. У болалигидан опалари, қўни-қошнисидан қайнонанинг ялмоғиз бўлиши, унинг мақсади битта – у ҳам бўлса, минг азобда йиғиб, емай-ичмай тўплаган пулига не-не умидлар билан тушириб келган келинини ўғлидан ажратиш бўлган аёллар ҳақида эшитавериб қайнона ҳақида ана шундай салбий фикрга келиб қолган. Унинг назарида худди мана шу қайнонаси келинчакнинг бахтли бўлишини истамайди. Ундан ўғлини қизғанадиган, ичида қарғаб, минг балога гирифтор этувчи ягона одам – бу ҚАЙНОНА!

Виждонан айтганда мен ҳам шу фикрда эдим. Ҳозир ҳам қайнона ҳақидаги баъзи фикрларим ўша туришда қолган бўлса-да, бемалол айта оламанки, қайнона биз ўйлаганчалик ваҳший, ялмоғиз эмас экан. Унинг ҳам бори яхши экан. Тўғри, қайнона ўғлини қизғанади, келинига ҳукм ўтказиш, унинг ўзига итоатли бўлишини хоҳлайди, аммо у ҳам аёл, унинг кўнглига йўл топиш керак экан. Қайнона ҳам қайсидир маънода она ҳисобланади. Кўпинча келинлардан: “Қайнона ҳеч қачон она бўлмайди, онам бўлмаганида биров мени дўхтирга олиб бормасди, яхшиям онам борлар”, деган гапларни эшитиб қоламан. Уларнинг кўпчилигига “Ўзиз қайнанага қизлик қиласизми?”, десам, бемалол ҳа, қизлари қилмаган хизматни қилиб ётибмизку, дейишади. Йўқ, гап хизматда эмас, гап – қайнонага қандай назар билан боқишда! Уни онам денг, демайман, чунки бу бўлмаган иш, она – ягона! Аммо қайнонага хола, жиллақурса энг яқин қўшни аёл сифатида қараб, муомала, ҳурмат-иззат, меҳрибонликни ҳам шунга кўра қилинг, натижани кўрасиз. Аслини олганда бу иш ҳам қийин, чунки биздаги кибр, нафсоният бунга йўл қўймайди. Биз нима қиламиз, биз қайнонага ҳақиқий ва энг хавфли душман сифатида қараймиз. Ҳар бир гапи, қилиғи, ҳатто кўз қарашларидан ҳам иллат қидирамиз. Биз ҳазрати Бобурнинг “Иллат излаганга иллатдир дунё”, деган пурмаъно ўгитларини унутиб, уни ўзимизга душман қилиб оламиз.

Ахир бу бориб турган нодонликку аслида.

Инсоф билан айтганда, ҳар бир келин минг ёмон кўрмасин, қайнонасининг ноҳақ бўлмаган, ўзининг айби туфайли жаҳлини чиқарган ва шу сабаб ҳам гап эшитиб олганини ичида тан олади. Келинчак қайнонасидан хафа бўлиб, эшитган гапларини ўйлаб сиқилса-да, ўз виждони билан ёлғиз қолганда айбини ҳам тан олади, “шу гапни бекор айтдим”, деган фикр кўнглига келади. Шундан кўра унга яхши гапириб қўйсам, ҳечқурса тилимни тийсам яхши эди, дейди.

Кузатишлар натижасида шу нарсани кўрдикки, ҳар қандай золим қайнона ҳам келинни орқасидан мақтайди, ҳеч бўлмаса ўлимидан олдин уни юзини ёруғ қилиб ўгил-қизига уни яхши эди, деб айтади.

Аслини олганда, айбни келиндан қидирган яхшироқ. Чунки, кўпинча келинлар ёмон қайнонага тушиб қолишса, унга хушомадни ҳаддан ошириб юборадилар, сал юмшоқроқ аёл бўлса, уни менсимай, барибир уришмайдиларку, деб бепарво бўлишади. Шундай қилиб биноийдек меҳрибон қайнона ҳам айнийди, нимага мен яхши бўлсам ҳурматсиз бўлишим керак, ундан кўра ёмон бўлай, лекин келиним муомаласини рисоладагидек қилсин, деб ўйлаб қолади. Доим шунақа. Туянинг юки енгил бўлса ётиб олади, деганларидек, ҳалим аёлнинг келинлари ҳам ўзларини анча эркин қўйиб юборадилар. Агар келин қайнонасига ҳар қандоқ шароитда ҳам исломда буюрилгандек – очиқ чеҳра, ширин сўз билан муомалада бўлса, юриш-туришини идора қилиб юрса, бунақа кўнгилсизликлар бўлмас эди.

Халқимизда “Қайноналик келин қарқара келин, қайнонасиз келин масхара келин”, деган пурмаъно нақл бор. Қарқара – бу ўта гўзал, озода ва нодир қуш. Уни фақат эртаклардагина учратиш мумкин. Қайнонаси бўлганлар ҳар томонлама тарбияланиб, тартиб-интизомга ўрганади, ҳам ўзига қарайди ҳам рўзғорини эплайди. Қайнонасиз келинчи? У боласига қараса рўзғори қолиб кетади, рўзғорга қарай деса боласи бир муаммони бошлаб ўтиради, ҳаммага гап, масхара бўлади. Оилани қайнонасиз тасаввур қилинг. Йўқ, сиз қайнонали келинсиз, буни тасаввур қилолмайсиз, қайнонадан тезроқ ажраб чиқишни орзу қилиб ўтирганингиз учун буни дунё фароғати деб ўйлашингиз табиий. Келинг, яхшиси буни бир мисол билан тасвирлаймиз:

Бир танишимни онаси чаллари қиладиган булди. Чалларига уч кун қолганда келиннинг юзига нимадираллергия бериб нарсалар тошиб кетди. Буни кўрган қайнона уни дарров косметологга юборади, ахир унинг келини ҳаммадан чиройли бўлиши керакку. Дўхтир ёзиб берган дорилар икки кунда ҳам ўз таъсирини кўрсатиб, тери ўз ҳолига қайта бошлайди. Келин туширишдан олдин унинг чаллариси-ю, унда келинини қандай ясантириб, ярқиратиб олиб боришни ўйлаб юрган эътиборли қайнонаси унга келинлик одоби, ота уйига борганда ўзини қандоқ тутиш кераклигини обдооон тушинтиради. Ниҳоят, ўша кун келиб, келинчак маликадек бўлиб ота уйига кириб боради. У билан бирга амакисининг келини ҳам чорланган экан. Бу келинчак қайнонаси билан алоҳида турар, бу нарса унинг туриши, кўринишида яққол сезилиб турар эди. Авваламбор, у маликалар каби бир неча аёл қуршовида эмас, ўзи куёв билан кириб келади. Онаси қилган шунча асл сепи қолиб, европача кийинган, сочлари ҳам шундоққина ташлаб қўйил

ган эди. Уни кўрганлар келин эканини билишмади. Токи уйнинг эгаси ҳай-ҳайлаб келиб унинг оёғига поёндоз ташлаб айланиб-ўргилиб кутиб олмагунча сўррайиб тураверди. Аёллар бир-бирига кулиб, бу киши ҳам ёш келин эканлар, дейишди. Унинг орқасидан ярим соатлаб ўтиб қайнонаси келади ва келинни кўриб уялиб кетади. Бу келин қайнонадан бемаслаҳат иш қилиб кулгуга қолган эди.

“Аёл эрининг уйида бошлиқдир ва ўз қўл остидагиларга масъулдир” , деганларида Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам нақадар ҳақ эдилар. Ҳа, аёл ўз қўл остидаги болалари, уй хизматчилари, келинларига масъулдир. Уларнинг тарбияси, бошқаруви ҳам айнан унинг назоратида бўлиши лозим. Бу жуда катта ва оғир масъулият, аммо, Аллоҳ таоло аёлларнинг бу вазифаларни уддалай оладиган қилиб яратган ва уларни тоқатларидан бошқа нарсага таклиф этмаган ҳолда ушбу вазифани зиммаларига юклади. Қайнона – аввало она, кейин бу уйнинг нозири, рўзғорнинг паст-баланд ишларига жавобгар шахсдир. Она ҳеч қачон фарзандларига ёмонликни раво кўрмайди, шунингдек, боласининг бахти, тақдирнинг изми билан уйига келган келинга ҳам фақат эзгуликни соғинади. У нима қилса ҳам оиланинг бирдамлиги, фарзандларининг якдиллигини кўзлайди. Сиз “Келинлар қўзғолони”ни бир эсланг. Гарчи бу тўқима образлар бўса-да, тагида албатта, ҳақиқат яширинган. Фармонбиби кетиб қолгач келинларнинг аҳволи не кечгани, ўғилларнинг сал бўлмаса юзкўрмас бўлиши мумкинлигига эътибор қилганмисиз? Ҳа, Фармонбиби ўғиллари-ю, келинларини ҳар доим тергар, бу билан уларни тарбиялар эди.

Ҳа, қайнона уйнинг тартибини сақлаб турувчи мезон, бир сўз билан айтганда рўзғор саҳнасининг режиссиёри, тинчлик посбонидир.

Азиз келинлар, инсофли бўлинг. Қайнонангизга онангиз сифатида қаранг. Йўқ, туққан онангиз эмас, ўзингиз суйган, сизни ҳақиқий бахт қасрига олиб кирган куёвтўранинг онаси, самимий орзулар оғушида босиб ўтганингиз – келинлик уйининг тамал тошини қўйишдан токи сиз кириб келгандаги гузал ҳолатга келтиришда беминнат меҳнат қилган фидокор аёл, ҳеч бўлмаганда, ўзингизнинг онангизга ўхшаб бир келиннинг қайнонаси бўлган беозор аёл сифатида қаранг. Ўзингиз ҳам бир кун келиб ана шу мақомга етишингиз, келинингиздан ҳам худди ўзингиз қилгандек муносабат кўришингизни эслаб муомалада бўлинг. Ана шунда сиз кутилмаган натижага эришиб, бошқа келинлар ҳам ҳавас қилгулик ҳаёт кечирасиз.
Зебунисо Қутбиддин қизи

Буйракда тош борми?

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 13:37:26 GMT

Буйракда тош борми?

Кейинги пайтларда аҳоли орасида буйракда тош тўпланиш ҳодисаси кўп учрамоқда, шунинг учун бу хасталик минтақавий касалликлар қаторига киритилди. Тошкент Педиатрия институтининг катталар шифохонаси жарроҳлик бўлими бошлиғи Аҳмаджон Аҳмедов касалликнинг келиб чиқиш сабаб ва оқибатлари, унинг олдини олиш йўллари ҳақида сўзлайди.

- Кўплар танада модда алмашинувининг бузилиши, тузли овқатларни меъёридан ортиқ ейиш бу касалликни келтириб чиқаради, деб ўйлайди. Аслида, бу касалликнинг бошқа сабаблари ҳам бор, унинг илдизлари аёлнинг ҳомиладорлик пайтига бориб тақалиши ҳам мумкин. Масалан, агар она юкли пайтида шамоллаб, охиригача даволанмаган бўлса, асорати болада қолади. Афсус, шамоллашнинг буйрак тош касаллигига бевосита алоқаси борлигини кўплар билмайди.

Гап шундаки, чўкиндилар соғлом буйракка эмас, унинг шамоллашдан яллиғланган жойларига ёпишади. Иситма, оғриқли хуружлар билан кечадиган ҳар хил ўткир касалликлардан фарқли томони, сурункали буйрак касалликлари одамни унча безовта қилмайди, шу сабабли ўткинчи оғриқ деб унга эътибор берилмайди. Тошлар катталашиб, кутилмаганда белда, қоринда қаттиқ оғриқ бериб қолганидан кейингина дўхтирга югур-югур бошланади.

Тош катталашиб, касаллик жиддийлашиб бораётганидан дарак берадиган белгилар бор: 1) гоҳ-гоҳ оғриқ тутиб ўтиб кетади; 2) сийдик тез-тез оз-оздан кела бошлайди; 3) сийдик ачишиб тушади; 4) айрим ҳолларда қизғиштоб тусга кириши мумкин.

Баъзида жуда қаттиқ оғриқ тутиб, сўнг ўтиб кетса, "Ўзи тузалиб қолди", деб бепарво бўладиганлар оз эмас. Бу белгиларнинг ҳаммаси касаллик кучайиб бораётганидан далолат.

Илгари буйракдаги тош фақат жарроҳлик йўли билан олиб ташланар эди. Ҳозир бошқа замонавий усуллар ҳам чиқиб кетди. Тошлар лапороскопик йўл билан ёки дорилар ёрдамида майдалаб туширилади, каттариб кетганида асосан жарроҳлик муолажаси қўлланилади. Касаллик даражаси ҳамда беморнинг умумий аҳволидан келиб чиқиб даво усули танланади. Ҳозир республикамизда ишлатилаётган замонавий тиббий асбобларнинг имкониятлари кенг.

Такрор бўлса-да, бор гап: касалликни даволашдан кўра олдини олиш осон ва арзон, энг муҳими, азоб-уқубат, ҳар хил асоратлар кам бўлади. Буйракда тош тўпланишига нималар сабаб бўлишини билиб олиб, улардан сақланиш ҳар бир кишининг қўлидан келади. Албатта, шифо топишни чин юракдан истаса!

Айтилганидек, ҳар хил касалликларни, айниқса, шамоллашни сурункалига айланиб кетмасидан даволатиш керак. Овқатдаги туз меъёрида бўлгани яхши, ахир шифокорлар тузни бекорга "оқ заҳар" деб аташмайди. Кечки пайт гўштли овқатларни еб бир жойда узоқ ўтириш ёки тезда ётиб олиш натижасида гўштдаги кислоталар буйракка чўкади. Шунинг учун жуда кеч овқатланмаслик, кечки дастурхонга асосан осон ҳазм бўладиган таомлар тайёрлаш, мева ҳамда сут маҳсулотларини кўпроқ ейиш жуда фойдали. Хилма-хил рангдаги салқин ичимликлар ҳам киши саломатлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Салқин ичимликлар ичилганда, унинг таъм берувчи сунъий моддалари ва бўёқлари буйрак ва жигарда тўпланиб, тана аъзосини емириб бораверади.

Наъматак, маккажўхори попуги, пол-пола ўсимлиги дамламаси буйракни ювади, тошларни майдалаб, эритиб туширади. Уларни мунтазам ичиш мумкин. Ошқовоқдан тайёрланган таомлар ҳам буйрак ҳолатини, фаолиятини яхшилайди.

Мамлакатимизда янги оила қурмоқчи бўлган йигит-қизлар никоҳ олдидан тиббий кўрикдан ўтишлари мажбурий қилиб қўйилганининг аҳамияти катта. Ёшлар тиббий текширувлардан ўтиб, агар ўзларида айрим касалликлар аниқланса, уни яхшилаб даволатиб, кейин турмуш қурсалар, кўп дардларнинг олдини олган бўладилар, деб ўйлайман.

Муҳтарама УЛУҒОВА тайёрлади

ИККИ АЁЛ

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 13:34:39 GMT

ИККИ АЁЛ
Талабалик пайтимиз “Гулистон” журналида Алишер Ибодиновнинг “Гулисафсар ҳиди” деган ҳикояси босилган эди. Воқеалар Муроджон деган йигит тилидан ҳикоя қилинади. У ўқишга кириш учун Тошкентга келиб, отасининг шу ердаги бир қадрдони уйида яшаб туради. Молиячи бўлиш ниятидаги мулойим бу йигит уй эгаларига ҳам маъқул тушади, ёлғиз қизлари Робияни бериб, уни ўзларига ичкуёв қилиб олиб қоладиган бўладилар. Чунки шу қиздан бўлак меросхўр йўқ, мўмин-қобилгина бир куёв бўлсаю тинч, рўзғор бут яшасалар, анҳор бўйида шинамгина уй-жой, боқувга қўйилган бир неча новвос, катакда товуқлар бор – бошқа яна нима керак? Бўлғуси келин Робия – мактабни яқинда битирган лўппигина қиз, ательеда ишлайди. Ишига мутлақо қизиқмайди, йигит кечки пайт унга “Яхши ишлаб келдингизми?” деса, “Ҳа, иш ҳам ўлсин, кунни кеч қилиб олдик-да”, деб жавоб беради…
Ёз пайти эмасми, тўй кўп, ён қўшниникида тўй ўтказилади. Хизматда юрганлар иш юзасидан Муроджон яшаб турган хонадонга ҳам кириб-чиқиб туришади. Йигит улардан бири – Хосият билан танишиб, суҳбатлашади, уни севиб қолади. Чунки у ички дунёси бой, қалби ҳиссиётга тўлиқ, гўзал қиз. Севсанг севгулик, инсонга бир олам бахт ҳадя эта олгулик. Аммо…
– Муроджон, – деди у ниҳоят паст овозда, – бу вақтинчалик ҳолат, ўтиб кетади.
– Йўқ! Йўқ! Бу…
– Шовқинламанг. Ўтиб кетади. Чунки мен сизнинг кимлигингизни биламан. Энди сиз ҳам менинг кимлигимни билиб олинг. Отам қурилишда ишлар эди. Юқори қаватларда ишловчи пайвандчи эди. Фалокат босиб йигирма метр баландликдан йиқилиб тушган. Бахтимизга омон қолди. Лекин оёқ-қўли ишламайди. Бир жойда ётади. Мен оилада тўнғичман. Отамнинг касбини эгалладим. Қурилишда пайвандчи бўлиб ишлаяпман. Бир йил аввал онам вафот этди. Кичик укаларим бор. Мен ҳозир ҳеч кимга, – у таъкидлади, – ташвишларимни ортмоқламоқчи эмасман. Шунинг учун орамизда нима ўтган бўлса, ҳаммасини унутинг. Ҳаммаси ўтиб кетади. Ўзингизни бекорга қийнаманг. Ҳозир уйга кириб, бошингиздан совуқ сув қуйинг-да, яхшилаб ухланг!
Мен ҳанг-манг бўлиб қолдим. Пайвандчи қиз… Ожиз ётган ота… Йўқ, менинг отам ҳеч қачон бундай қизга уйланишимга рухсат бермаган бўларди! Агар борди-ю… Йўқ, бундай курашга мен…
Ота-онам, Комил амакилар менинг фақат яхши ҳаёт кечиришимни тилайдилар. Улар менга Робияни, мана шу бадбўй анҳор бўйидаги молхона, товуқхонали ҳовлини бермоқчилар. Мени олдинда тинч, фаровон турмуш кутмоқда.
Бошимни кўтарганимда Хосият кетиб қолган эди. Мен унинг орқасидан югурмадим. Бошим эгилган, паришон бир аҳволда хонамга қайтиб кирдим. Унда ҳамон гулисафсарнинг ҳиди анқиб турар эди. Миямда Хосиятхоннинг сўзлари жаранглайди: “Мен сизнинг кимлигингизни биламан! Мен сизнинг кимлигингизни биламан!”
Айвонга чиқдим. Стол устида меҳмонлардан қолган оғзи очиқ коньяк шишаси турарди. Қадаҳга лиммо-лим тўлдириб, ичиб юбордим. Орқасидан аччиқ бир кулдим. Мен энди ўзимнинг кимлигимни билардим!
Яна бир қадаҳ тўлдириб ичдим. Яна қуйдим. Шу пайт хонага Робия кириб келди. У қўлимдаги қадаҳни кўрдию кўзлари олайиб, тўхтаб қолди. Мен кулдим.
– Робия, жоним!.. – Қўлимдаги коньяк тўла қадаҳ чайқалиб, гиламга тўкилди. – Биласанми, сен… сен менинг хотиним бўласан!..
Ўпкам тўлиб, бор бўйича ўзимни гиламга ташладим” (“Гулистон”, 1975, 2-сон).
Шу ҳикояга қадар адабий қаҳрамонлар шундай, ёки шунга яқин ҳолатга дуч келса, бу йигит қилган ишнинг тескарисини қилар, яъни “дил амри билан” камбағал, меҳнаткаш ва дилбар қизга уйланар, мешчанлик ҳаёти эса анграйганича икки бахтиёр ёшнинг ортидан қараб қолаверарди.
Мен бу ҳикояни нега эсладим? Нима демоқчиман?
* * *
Аёл бўлмаса, адабиёт бўлмасди. Адабиёт аввало аёлга атаб, аёл учун, унинг кўнглини олиш, дилидагини билиш, аёл деган хилқат не ўзи – шуни англаш учун яралган. Абдулла Қаҳҳор айтганидек, қушнинг ҳам эркаги сайрайди. Сўз санъати аввалбоши эр кишининг ижодидир, демак, эркакни қизиқтирган бош масала адабиётнинг асосий муаммоси бўлади. Эркакни эса, табиийки, энг аввало аёл қизиқтиради. Шу боис, адабиётнинг асосий қаҳрамони, бош мавзуи – аёлдир.
Тўғри, сўз санъатида ота-онага муҳаббат, табиат гўзаллиги, ҳалоллик, болаларни севиш, ёвларга нафрат… каби ўнлаб мавзулар бор, буларнинг ҳар бири минг йиллардан бери юзлаб халқларнинг сўз санъатида чуқур, ҳар тарафлама ишланган. Аммо барибир, уларнинг ҳеч бири аёл тасвиричалик мавқе касб этмайди. Шу маънода, инсоншунослик бўлмиш адабиётни биринчи навбатда аёлшунослик, яъни аёлни ўрганиш, инкишоф этиш илми деб таърифласа ҳам бўлади. Кузатсак, энг қадимги асарлар ҳам аёлга бағишланган, улар конфликтини аёл ва унга алоқадор нарсалар тузади. Ҳатто, айтиш мумкинки, адабиёт тараққиёти аёл мавзуининг бадиий тадқиқи, унинг теранлаша бориши билан чамбарчас боғлиқ.
Аммо сўз санъатининг “болалик” чоғларида яратилган кўп асарларда, улар қайси халққа мансуб бўлмасин, инсоннинг кўнгил оламини, шу жумладан, аёл руҳиятини очишга эътибор камроқ бўлганини кўрамиз (бунда биз инсонни ҳаракатда кўрсатадиган ва унинг тўлақонли образи яратиладиган эпик асарларни кўзда тутяпмиз). Сўз санъатида инсон қалби теранликларини акс эттиришнинг маншаъларини қидириб, сўнгроқ Европада ўрта асрларда романтизм, сўнгроқ классицизм, маърифатчилик каби турли оқимлар руҳида яратилган асарларни кузатганда ҳам шу фикр тасдиғини – руҳиятни тадқиқ этиш баайни босқичма-босқич равишда теранлашиб, аёл кишининг руҳий оламини инкишоф этиш тобора кучайиб борганини кўрамиз. Қизиғи, унга интилган инсон – эркакнинг бадиий тадқиқи ҳам иккинчи планга ўта боради.
Илгариги кўп асарларда аёл киши шахс сифатида, яъни ўз ички оламига эга бўлган одам сифатида теран очилган эмас. Ҳатто ўз даврида аёл образининг хийла мукаммал бир намунаси бўлган Офелияни олиб қарасак (Шекспир “Ҳамлет”и), у ҳам, гарчи севган ва севилган бўлса-да, замона, ўзи мансуб бўлган муҳит анъаналари исканжасида бўғилган покиза бир қиз, кўнгил сирларни томошабинлар олдида, ҳиссиёт тўла монологлар билан теран ифодаласа-да, ҳали мустақил ш а х с эмас (мустақил шахс образи деганда шоҳ бўлиб ўтган, ёки ҳаммани ўзига бўйсундирган аёллар тасвири эмас, балки аёллар образини яратишдаги психологик таҳлил теранлиги, аёлнинг шахс сифатидаги ўзига хосликларини очиш кўзда тутилади).
Реализм оқими юзага келгачгина, адабиётда инсон ички оламини тадқиқ этиш, қаҳрамоннинг “ташқи” фаолиятини “ички”, психологик жиҳатдан асослаш беқиёс даражада теранлашиб кетди ва бу реализмнинг бош хусусиятига айланди. Бинобарин, ҳар бир адабий образнинг алоҳида индивид, ўйловчи бир инсон сифатида кўрсатилиши ана шу даврга тўғри келади. Унга қадар яратилган образлар (масалан, Шарқ адабиётидаги Мажнун, Фарҳод, Лайли, Ширин… ёки Ғарб сўз санъатидаги олижаноб рицарлар …) адабий қаҳрамон сифатида ҳар қанча шуҳрат топмасин, улар ўқувчи кўз ўнгида жонли, ўз ички оламига, фақат ўзига хос феъл-атворга эга инсон сифатида гавдаланмайди, бинобарин, ўз даврининг китобхони айни образни эмас, у ифодалаётган эстетик маъно ва ғояни баҳолаши ёинки тасаввур кучи орқали муайян образни ўз-ўзича гавдалантириши мумкин эди.
Ҳар бир яхши бадиий асар унда тасвирланган ҳаёт устидан, ҳар бир тўлақонли образ – ўз объекти устидан чиқарилган ҳукмдир, аммо реалистик асарнинг бошқаларидан фарқи шуки, у ҳукм ўрнига китобхонга тирик инсоннинг ўзини тақдим этади. Бу инсон билан танишиш, унга баҳо бериш ва хулоса чиқариш мумкин. Шу тариқа, адабиёт тараққий этгани сари насиҳат-дидактика ҳам, нақлга илова – “қиссадан ҳисса” тамойили ҳам барҳам топа боради…
* * *
Энди, ҳар бир миллий адабиётдаги аёллар образига келсак, у шу миллатнинг фитратига, давр руҳига мувофиқ акс этади ва идрок қилинади. Шу боис ҳам, бир хил шароитда бир хил ҳаракат қиладиган характерлар ҳар қайси адабиётда ҳар хил гавдаланади (Бунинг соддароқ бир мисоли – ҳар бир халқ фолклорида ўзига хос “Зумрад ва Қиммат” бор, бу эртакларнинг ҳеч бири иккинчисига руҳан ўхшамайди). Шунга қарамай, ўзаро муқояса қилиш мумкин бўлган аёллар образига назар ташласак, асар марказида турган, воқеалар кульминациясида характери намоён бўладиган аёллар образи исталган халқ адабиётида асосан иккига ажралишини кўрамиз.
Ҳамонки, реалистик асарларда инсоннинг ички дунёси, руҳияти яхшироқ очилади деган эканмиз, мисол қидириб кўпроқ XIX аср рус адабиётига мурожаат қилишга тўғри келишини айтиб ўтишимиз керак. Зеро бир ёқдан, танқидий реализм айни шу заминда айниқса гуллаб-яшнади, жами ижодий имкониятлари юзага чиқди, иккинчи томондан, бу давр рус адабиёти жаҳон сўз санъати тарихининг ҳам энг порлоқ, олтин саҳифаси бўлди.
Янги рус насри Пушкиндан, Пушкин замонидан бошланган. Аммо Пушкин ва унга замондош адиблар ижодида, хусусан, насрий асарларда аёллар образининг биз кўзда тутган намуналари орасидаги тафриқни илғаш қийин. Бу давр адабиётида характер психологиясини кучли далиллаш эмас, балки қаҳрамонларни кутилмаган воқеа-ҳодисалар гирдобида кўрсатиш тамойили устун эди. Пушкиннинг “Капитан қизи”, “Марҳум Белкин қиссалари” каби асарларини, Гоголнинг “Тарас Бульба”, “Диканкага яқин хутордаги оқшомлар” каби қиссаларини эсласак, характерларни очишга руҳий кечинмалар таҳлили йўналишида эмас, асосан мушкул вазиятлар фонида кўрсатишга кўпроқ урғу берилганини кўрамиз. Зеро бу босқич ана шу олтин даврнинг ибтидоси, адабиётнинг ўқувчига яқинлаша бошлаш жараёни эди. Орадан ўтган ярим асрча вақт ичида рус адабиётида – таъбир ўринли бўлса – “профессионаллашиш” юз берди, яъни авомга эмас, таъб аҳлига, дид-савияси юксак ўқувчига мўлжаллаб ёзилган асарлар пайдо бўла бошлади. Худди шу боис, XIX acpнинг иккинчи ярмига мансуб адабиёт биз кўзда тутган мавзу учун мўл-кўл материал беради. Масалан, Тургенев, Толстой, Чехов каби ёзувчиларнинг асарларида шу фикрнинг тасдиғини кўрамиз.
Тургеневнинг “Баҳор тошқинлари” қиссасида Германияда саёҳат қилиб юрган бойвачча Дмитрий Санин бир қаҳвахонага кириб, унинг эгаси хонадонида таҳликали ҳолга дуч келади: нозиккина ўспирин ҳушдан кетган, она уйда эмас, қўрқиб кетган опаси эса, ёрдам сўраб чопиб чиқадию Санинга илтижо қилиб, уни уйга олиб киради. Санин боланинг ёқасини бўшатади, юзига сув сепади, хуллас, ўзига келтиради. Миннатдор бу оила Санинни қўярда-қўймай меҳмон қилади. Шу тариқа, Дмитрий боланинг опаси – Франкфуртда кун кечираётган асли италиялик муҳожир қандолатпазлар оиласининг гўзал қизи Жемма билан танишиб қолади, бир-бирини ёқтиришади. Санинни деб Жемма унаштирилган кишиси – Клюбер исмли димоғдор ва қуруқ олифта немисдан воз кечади. Нафақат Клюбердан, балки ўзи мансуб бўлган католик динидан ҳам воз кечиб, православиега ўтишга қарор қилади. Саниннинг мардлиги, камтаринлиги, эҳтирослари бу тинч ва осойишта итальян оиласини ўзига жазб этади. Ҳамма гап тўйга қараб қолади.
Эвоҳ! Ўша кунларнинг бирида Санин хотини билан Германияда саёҳат қилиб юрган эски таниши Ипполитни учратиб қолади. Санин унга ҳаяжон билан уйланаётганини, қаллиғи Жемманинг малоҳатини сўзлаб беради. Дўсти эса унинг гапларини тинглаб, “тўйингга пул керак бўлса, хотиним сенинг ер-сувингни сотиб олиши мумкин, у билан танишиб, гаплашиб кўр”, дейди. Санин ана шу аёл билан кўришади, пулни олиш учун икки кун унинг ёнида юради, охирида… дилбар, гўзал Жеммадан воз кечади.
Нега?
Мана шуни тушуниш муҳим.
Гап шундаки, Санинни гўзал Жеммадан совутган, дарров ўзига боғлаб, “жоду қилиб олган” аёл – Ипполитнинг хотини Марья Николаевна эҳтирос кишиси. Марья Николаевнанинг Санинни ром этган жиҳати – унинг эркин шахс эканлигида. У “энг кўп ва энг аввало эркинликни” ҳамма нарсадан устун қўяди. “Сизга яна бир нарсани айтай, – дейди у, – мен хаёл суришдан холи эмасман… у қувонч бахш этади, бизга шунинг учун ҳам ақл берилган”.
Хаёл суришга мойиллик, яъни хаёлкашлик илмий тилда романтика дейилади; эвоҳки, бу унчалик гўзал бўлмаган аёлдаги эҳтирос ва романтика Жеммада йўқ эди. У бир қандолатпаз оиланинг дўконида ўсиб камолга етган, холос, орзулари ҳам онасидан сўнг ана шу қандолатчиликни давом эттиришдан нарига ўтмайди. Умрида ҳеч қандай муҳтожлик кўрмай ўсгани учун фикр-ўйлари ҳам мудроқ. Марья Николаевнанинг бошидан эса қийинчилик кўп ўтган, ўзининг айтишича, болалигида “қулликни жуда кўп кўрган”. Шундай бўлишига қарамай, у ана шу қуллик ичра қолиб кетмай, ўзини юксалтира олган аёл. Санин билан суҳбатлашиб юрган чоғида бу аёл тиланчига бир сиқим пул ташлайди, аммо миннатдорлик сўзларини эшитмаслик учун тезгина нари кетади.
“Баҳор тошқинлари” – Тургеневнинг энг яхши асарларидан бири. Адибнинг дўсти П.В.Анненков қўлёзмани ўқиб чиқиб, муаллифга “Сизга китобхоннинг хуррамлик нидосини ҳозироқ башорат қилай: у сиздан анчадан бери шеърий куч бунақа мавж урган, бунақа гўзал тасвир ва услубда ёзилган асар олмаган эди” деб мактуб ёзган эди.
Ҳақиқий адабий асар бағридаги ҳаёт ҳам чинакам ҳаётнинг ўзидай мураккаб бўлади, бинобарин унда ҳам барча нарса фақат “оқ-қора”ю, “ижобий-салбий”га – икки қутбга яққол ажралмайди. Чунончи, “Баҳор тошқинлари” орқали бизга намоён бўлган образлар орасида ҳам муайян нисбат бордай: ички дунёсини ҳаммадан ниқоблаб юрадиган пастарин, ташқи кўриниши эса “биринчи сорт” бўлган Клюбер; унга бир маҳал унашиб қўйилган, аммо кейинчалик унинг сохта мулозаматини Саниннинг олижаноблигига қиёслаб кўриб, никоҳдан воз кечган Жемма; Жемманинг гўзаллигига маҳлиё бўлган, аммо унда Марья Николаевнаники каби тошқин қалб, ёрқин идрок кўрмагани учун “бахтли никоҳ”ни йўққа чиқарган Санин ва ниҳоят, Саниннинг дилига ўт солган, уни “ёндирган” Марья Николаевна… Буларнинг ҳар бири аввалгисидан бир қарич баланд туради.
Кузатсак, Тургеневнинг кўп асарлари аёллар образининг мана шундай тафриқини тадқиқ этишга бағишланганини кўрамиз. “Ася” қиссасидаги Ася, “Илк севги” қиссасидаги “авантюрьерка” лақабли қиз Лизавета Петровна ва бошқа кўплаб аёллар… Тургенев қалбининг санамлари, илоҳалари эди улар.
“Авантюрьерка”… Авантюра… Бу сўз ўзбек тилига асосан салбий маънода қабул қилинган. Ҳолбуки, авантюрачи – таваккалчи, чапани, танти одам дегани (авантюра романи – саргузашт романидир). Бизда эса “етти ўлчаб бир кесиш”нинг фойдаси, мулоҳазакорликка даъват шу қадар кўп уқтирилганки, кўпимиз етти тугул, етмиш ўлчаб бўлиб ҳам кесишга шошмаймиз. Кишининг нияти яхши бўлса, унинг авантюризми ҳамма ўрганиб қолган турғун ҳаётга зилол обиҳаётдай кириб келиб, уни поклайди, кўнгилга некбинлик бахш этади, қалбда эзгу, пок туйғуларни қўзғаб, келажакка, одамларга ишонч пайдо қилади…
* * *
Лев Толстойнинг “Анна Каренина” романини шу мақола мавзуи нуқтаи назаридан кўриб чиқадиган бўлсак, унда аввало икки аёл – Анна Каренина ва Кити Шчербацкая образи бор; романдаги ўнлаб хотин-қизлар шу икковининг атрофини тўлдириш, уларни янада ёрқинроқ ифода этишга хизмат қилади.
Адабиётшунослар Толстойнинг бу асарни ёзишдан даставвал мақсади ҳаёти фожиа билан якунланадиган Аннани қоралаш, тинч ва иноқ оиласи бағрида осойишта яшаётган Китини яхши турмуш фонида тасвирлаш бўлган, бироқ ҳаёт мантиғи асарни ёзиш давомида адибни ўз қарашларини қайта кўриб чиқишга, ўзгартиришга даъват этган, деб таъкидлайдилар. Дарҳақиқат, ушбу романни ёзиш Л.Толстойнинг ўзи учун ҳам оила, кенг маънода – одамлараро муносабатларни таҳқиқ этиш, бу борадаги эътиқодларини қатъий белгилаб олиш жараёни бўлди. “Анна Каренина” кўп жиҳати билан автобиографик, изланиш романи бўлиб, унинг устида ишлаш давомида Толстой ўзининг замонга муносабатини ўзи учун ойдинлаштириб олди” (“Кр. литературная энциклопедия”, т.7, М., 1972, с.556).
Аслида, Кити ҳам Анна Каренина каби гўзал, лобар аёл. Шундай экан, нега энди Вронский гулғунча Кити Шчербацкаяга уйланишдан воз кечиб, Аннани севиб қолади? Бунга Толстой Аннани Кити билан ёнма-ён қўйиб таққослаш орқали жавоб беради: “Кити Аннанинг ниҳоятда содда эканини ва ҳеч нарсани яширмаслигини, лекин унда Кити муяссар бўла олмайдиган бошқа бир олам – мураккаб ва шоирона латофат борлигини сезар эди”. Зеро Анна шунчаки, “бир эрнинг хотини” бўлиш учунгина яралган аёл эмас. У ўз табиати, тийнати билан Китидан жуда-жуда юксакда туради. Кити эса бошидан бирон марта ҳам долғаю бўронлар ўтмаган, бир зайлда, беташвиш ўсиб вояга етган қиз, холос. Толстой Аннага Китининг эри Левин кўзи билан ҳам назар ташлайди: “Левин ўзига бениҳоя ёқиб қолган бу жувонда янги бир хислат кўрди. Унда ақл, зеболик ва гўзалликдан ташқари, яна ростгўйлик ҳам бор эди. Анна ўз аҳволининг нақадар оғирлигини ундан яширишни истамас эди”. Илгари уни ёмон кўриб юрган Левиннинг қалбида унга нисбатан малоҳат ва шафқат уйғонади, буни хотини Китига ҳам айтади. Кити эса буни тамоман ўзгача қабул қилади:
“Қайтиб кирганида, Кити ҳамон бояги курсида ўтирарди. Левин ёнига келиши билан Кити унга бир қаради-ю, ҳўнграб йиғлаб юборди.
– Нима бўлди? Нима бўлди? – деб сўради Левин, нима бўлганлигини илгаридан билгани ҳолда.
– Бу ярамас хотинга ошиқ бўлгансан, у сени сеҳрлаб олган. Буни кўзларингдан кўрдим, ҳа, ҳа!” (336).
Чеховга ўтайлик. Адибнинг “Қайнана – адвокат”, “Хотин”, “Қайлиқ”, “Болохонали уй”, “Севги” каби ўнлаб ҳикояларида худди шу мавзу қаламга олинган. Бу асарларнинг дастлабки иккитасида айёр ва манфаатпараст аёллар ўзини олижаноб, самимий қилиб кўрсатиб, соддадил йигитга тегиб олгач, асл қиёфаси – мол-дунёга ўчлиги, айш-ишрат бандаси экани очилгани тасвирланади. “Қайлиқ”да эса Саша деган қариндоши таъсирида Надя исмли қиз ўз қайлиғи – “тўладан келган, чиройлик, артист ё рассомга ўхшаган”, бироқ кишининг бадига урадиган даражада зерикарли Андрей Андреичдан, қолаверса ўз шаҳарчаларидаги бир зайлда еб-ичиш, кундалик ғийбату мишмишлар билан умр ўтаётган ҳаётдан воз кечиб, олисга бош олиб кетади, уни “оилали, батартиб хотин”га айлантирмоқчи бўлган куёвдан кўра келажакдаги номаълум, бироқ романтик ҳаётни афзал кўради.
Албатта, аёл қалби теранликларини инкишоф этиш XIX аср рус адабиётигагина хос эмас. Бизнинг мисол тариқасида бу давр рус сўз санъатига кўпроқ мурожаат этганимизнинг сабаби – биринчидан, муҳтарам муштарийларга айни асарлар яхши таниш; иккинчидан, худди шу заминда, худди шу даврда танқидий реализм ўзининг ҳадди аълосига чиқди, руҳият тадқиқи, жумладан аёл қалби теранликларини инкишоф этиш унга қадар ҳам, ундан кейин ҳам бошқа бирон жойда бу қадар мукаммал юзага чиқмади
ХХ асрнинг бошидан охирига қадар майдонга келган ва “оёқдан қолган” ўнлаб ижодий оқиму методларнинг ҳеч бири инсон қалбини соғлом мантиқ асосида тадқиқ этишда танқидий реализм даражасига ета олмади. Бир олма куртаги гуллагани, сўнг ғўрага айлангани, етилгани, пишиб ширага тўлгани ва бундан ўтгач чириб айнигани каби, бадиий адабиёт соҳасида ижодий методларнинг энг юқори нуқтаси танқидий реализм бўлганга ўхшайди. Ундан кейин юзага чиққан бошқа аксар оқимлар эса ҳаётни фокуси бузилган дурбин орқали кўришдай таассурот қолдиради. Бу табиий – ҳар қандай воқеликнинг, жумладан ижтимоий ҳаётнинг ҳам, пайдо бўлиш, ўсиб камолга етиш, вақти келиб таназзул даври бўлади.
* * *
Жек Лондоннинг “Мартин Иден” романида Руфь деган бир қизни бош қаҳрамон телбаларча севиб қолади, аммо ишлари юришмаган – ёзган ҳикояларига қалам ҳақи келмаган пайтда қиз Мартинни ижодни ташлаб, бошқа иш қилишга, оддий тирикчилик кўйига тушишга ундайди, асарлари катта-катта тиражларда босилиб, шуҳрати ошиб, бойиб кетгач эса, олдига бош эгиб келади. Руфнинг ўзига пул топиб, оилани боқадиган эр отли махлуқ деб қарашини сезгач, қанчалик оғир бўлмасин, Мартин уни юрагидан суғуриб ташлайди. Чунки Руфь ҳам мешчанларча муҳит тарбиясида ўсган, эрни пулдор бўлгани учунгина “севадиган” аёллар тоифасидан.
Кейинроқ Мартин Иден камбағал бир ишчи қизнинг ўзига қадалган нигоҳида ана шу ўтли муҳаббатни кўради. Руфнинг кўзи одамга майин ва мулойим боқса, бу қизнинг кўзлари чарақлайди, кишининг қалбига тикондай қадалади. Мартин – ҳаётни кузатган бир ёзувчи – буни ўша қизнинг ёшлигида кўп муҳтожлик кўргани билан боғлайди. Эҳтимол шундай ҳамдир, аммо ўзи ўкинч билан иқрор бўлганидек, бу пайтда Мартин Иден ниҳоятда чарчаган, нафақат одамлардан, балки ҳаётдан ҳам тамом совуган, қиз нигоҳидаги даъватга жавоб бермайдиган ҳолга тушган эди (А.Қаҳҳор ҳам “Сароб” романида Мунисхоннинг ўтмишини бекорга тасвирлаб ўтмайди; унинг отаси – катта мулк эгаси ёлғиз қизини арзанда қилиб ўстирган, Мунисхон ташвиш нималигини билмай вояга етган, шунинг учун Саидийнинг муҳаббатига парво ҳам қилмайди, унинг устидан кулади ва хунук, бироқ бой ва ишбилармон Мухторхонга тегади-кетади). Бир қонуният кабидирки, болалиги ва ёшлиги бир зайлда осойишта, беғам ўтган аксар кишилар вояга етганда чин севиш нималигини билмайди. Бунинг сабаби улар ҳеч қачон меҳрга, муҳаббатга эҳтиёж сезмай улғайганида бўлса эҳтимол.
Унда, болалиги худди шундай ўзига тўқ ва тинч-осойишта оилада ўтган барча аёлларнинг дунёқараши маҳдуд бўладими, улар яккаш моддий манфаат қули бўлиб яраладиларми, деган савол ўртага чиқиши табиий. Унда, Кумуш, Анна Каренина каби аёллар ҳам Руфь, Жемма ва Китилар тоифасига мансуб бўлиши лозим эди-ку? Йўқ, ундай эмас. Абдулла Қодирий айтгандай, табиат хасис эмас, тошдан гул, нишдан бол ярата беради. Қолаверса, Мирзакарим қутидор билан Офтоб ойимнинг нисбатан фаровон умр кечириши уларни молпараст қилиб қўймаган, ақл-фаросат, инсофу диёнат бобида улар ўз даврининг энг олди кишиларидандир. Қизлари Кумуш билими ва савиясига кўра ўз даврию муҳитининг энг комилаларидан эди (“Мен Фузулийни жуда яхши кўраман, сиз ҳамми?”). Ҳатто, Кумушнинг диду савияси юксаклиги ҳам аввало ана шу ота-она тарбияси туфайлидир.
Чеховнинг “Болохонали уй” ҳикоясида ҳам бу саволга жавоб бор. Ҳикояда Волчаниновлар оиласининг икки қизи Лида ва Женя кўрсатилади. Опа-сингил гарчи сиртдан аҳил ва иноқ кўринса-да, руҳан ва қалбан – икки олам. Катта қиз Лида жамоатчи: уезд ва губерня сиёсий ҳаётига боши билан шўнғиб кетган – касалхона очиш талаби билан мажлисларда сўзлайди, мужик болаларини ихтиёрий ўқитади, аммо ўзи бирон бир киши билан кўнгли яқин эмас, уни ҳеч қачон ҳеч нима ҳаяжонлантирмайди. Кичиги Женя эса ҳаётнинг ўзидан, одамлар билан суҳбатлашишдан, табиатдан… завқ олади. Ҳикоя қаҳрамони ҳамма ҳали ёш, довдир деб билган Женяга шундай таъриф беради: “Ақл-фаросати-чи? Ақлининг фавқулоддалиги, дунёқарашининг кенглиги мени ўзига мафтун этарди”.
Анналар, Кумушлар, Хосиятлар, Женялар… эҳтирос одами. Улар ғолибалардир: рақибалари бўлмиш ҳиссиётлари сўник, яшашдан мақсади – тўқ ва беташвиш тирикчилик ўтказишдан иборат, ҳамма нарсаси бору бироқ кўнглида шуъласи йўқ аёлларни бир зарб билан маҳв қилиб, киши қалбига дилдорлик билан йўл топиб, уни бутунисича забт эта оладилар. Айнан шундай аёллар инсон юрагининг қаърида мудраётган, ёта-ёта занг босиб, ириб-чириб кетаёзган энг асл инсоний туйғуларни – муҳаббатни, олижаноблик, эрку адолатга ташналикни уйғотишга, унга куч ва ғайрат бахш этишга, инсонни бир инсондай юксалтиришга қодир.
Бунинг аксича, Жанналар, Китилар, Руфьлару Робияларнинг туйғуси тўмтоқ, ҳиссиёти сезилар-сезилмас, севгиси инстинкт даражасида бўлади.
“Капитан қизи” (Пушкин) қиссасидаги каби “Ўтган кунлар” романида ҳам анъанавий сюжет – “эътиборли оиланинг ёлғиз фарзанди бўлган бир ёш олижаноб йигитнинг кекса хизматкор билан саёҳати”, шу саёҳат давомида унинг қалбига тушган муҳаббат можароларию қизга аввалдан харидор бўлиб юрган разил бир одамнинг (Швабрин-Ҳомид) бу икки ёш бошига солган шўришлари, шу аснода мамлакатда қўпган ғавғо (Пугачёв қўзғалони-Азизбек исёни) сабабли сиёсий ғалваларга беихтиёр қўшилиб қолиши тасвирланади; аммо А.Қодирий учун саргузашт-авантюра романларига хос фабуланинг ўзи мақсад бўлиб қолмаган, унда реализмнинг нисбатан кейинги даврига хос бўлган психологик далиллаш мотивлари ҳам учрайди. Кумуш ва Зайнаб айнан ана шу психологик далиллашнинг марказида туради; биз кўриб чиқаётган мавзу нуқтаи назаридан улар бошқа-бошқа оламлардир.
Яқиндан бери айрим муаллифлар “Ўтган кунлар” романини теранроқ тушунган бўлиб, Зайнабнинг қилмишини оқлашга, ҳатто маълум маънода унга “ҳақ бермаган” Кумушга иддао қилишга ҳам ўта бошладилар. Бунда худди “Отелло”нинг (Шекспир) айрим талқинларида бош қаҳрамон Отелло эмас, Яго деб талқин этилганидай, асосий ижобий аёл образининг Зайнаб сари силжишини кузатиш мумкин. Тўғри, Зайнабнинг ҳаёти – фожиа. Аммо гарчи ёзувчи тасвирлаб кўрсатмаган бўлса-да, биламизки, Зайнабга куёвнинг кимлиги деярли аҳамиятсиз, ишқилиб, бирон бой хонадонига келин бўлиб тушсаю, тўкин-сочин, тинч яшаса бўлгани эди. Эрнинг қалби бор бир одам бўлиши унинг тасаввурига ҳам сиғмайди.
Шу маънода Зайнаб – дунё одами. Отабек юпунроқ бир оиладан чиққан йигит бўлса эди, аввало ота-оналари “ойдай қиз”ларини унга асло беришмас, Зайнаб ҳам ўзига тўқ хонадондан бошқага келин бўлишни истамасди. Кумуш эса бунинг тамом акси – куёвнинг бой, келишган йигит эканлигини айтишган бўлса-да, уни ҳатто чимилдиқда ҳам кўргиси йўқ, чунки Отабекдан – бир кўриниб шайдо қилган йигитдан бошқа ҳеч кимни истамайди.
“Қутлуғ қон”даги (Ойбек) Нурини Зайнаб образнинг мантиқий давоми деса бўлади. Тўғри, Нури Мирзакаримбойнинг тантиқ, шаддод қизи. Бу жиҳати билан у писмиқ, “ичимдагини топ” Зайнабга ўхшамайди. Аммо унинг Зайнабга “сингил”лиги шундаки, аввалига Йўлчини “севиб” қолгандай ҳам бўлади, бироқ эрга теккач, кўнгилсиз эканлигига қарамай, “бойлиги ҳафтамабил олишга ҳам етадиган” эридан воз кечишни хаёлига ҳам келтирмайди, Йўлчини эса шунчаки, эрмак учун ўз уйига хизматкор бўлиб ўтишга таклиф этади.
* * *
Хўш, биз кўриб ўтган бадиий асарларда марказий ўринни эгаллаган Хосиятхон, Анна, Кумуш, Надя, Женя каби аёлларнинг ўзига хослиги нимада, бошқалардан, айниқса Робия, Кити, Зайнаб, Лида сингари “нариги қутб” аёллардан қанақа фарқи бор, деган савол юзага чиқиш табиий. Фалон-фалон кўринишдаги одамлар муҳаққақ жиноятчи бўлади, деган ғояни тарғиб қилган суд психиатри ва антрополог Ч.Ломброзога таассуб қилиш истагидан мутлақо йироқ бўлганимиз ҳолда, Кумуш ва Анна Каренина, Женя ва Хосиятхон сингари аёлларнинг аввало ташқи кўринишида бир умумийлик борлигини, улар бу жиҳати билан аксар Зайнаб, Кити ва Руфлардан фарқланишини қайд этиб ўтайлик; Кумуш ва Анна Каренина тоифасига мансуб аёллар озғинроқ (хўппасемиз эмас), жозибадор, сарвқомат, нигоҳлари маъноли, жонсарак ва ҳушёр (боқибеғам эмас), ўз кучига ва ҳақлигига ишонган, шунинг учун ростгўй ва дангалчи, ҳатто таваккалчи ҳам бўлади.
Бунинг аксича, Зайнаб ва Китилар ўз ички қобиғига ўралган, гавдаси биққигина, биров уларни безовта қилмаслигини хуш кўрадиган бўлади. Абдулла Қодирий буни роман қаҳрамони Отабек тилидан кўрсатиб ҳам ўтади: “Нимага Зайнаб семизу Кумуш ориқ?” Ўзбек ойим буни Кумушнинг “серфикр”лигидан деб билса, Карима отин уни ишқ изтиробларига боғлайди. Ҳолонки, уларнинг иккови ҳам ҳақ.
Кумуш типидаги аёлларда миллийлик барқ уриб туради. Кумуш ўзбек қизлари учун, Фарида эса (“Чолиқуши”) турк қизлари учун идеалга айланишининг яна бир сабаби шу. Ч.Айтматов Жамиласини шайдо қилган нарса Дониёрнинг ташқи кўриниши эмас, балки қалби қаъридан чиқаётган қирғиз қўшиқларининг жозибаси эди; А.Ибодиновнинг Хосиятхонини атлас кўйлак кийган ҳолда кўрамиз; Рахшона (“Отойининг туғилган йили” қиссаси) эса мумтоз куй-қўшиқларни яхши кўришини, ҳар тун радиодан тинглашини айтади. Анна Каренина эса рус аристократ аёлларининг энг зебоси эди.
Яна Ч.Ломброзога ўхшаб қолишдан қўрқмай айтар бўлсак, қалбида миллий ҳиссиёти сўник аёлларда ишқ-муҳаббат туйғулари ҳам суст бўлади. Шу боис, миллати нотайин аёлларда ҳам миллий туйғу сўникроқ бўлади, ва уларнинг аксарида биз қидирган малоҳатни топиш амри маҳол. Ж.Лондон “Уч қалб” романида аралаш никоҳга қарши фикр билдиргани бежиз эмас.
Кумуш сингари аёллар ўта жозибадор бўлади: Кумушнинг Отабек, Ҳомид, Комилбек каби харидорлари бор; Фаридага (Рашод Нури Гунтекин, “Чолиқуши”) ошиқ бўлмаган одамнинг ўзи йўқ; эрли, болали Аннага Вронский жон-жон деб уйланади, уни деб ҳамма яқинларидан воз кечишга тайёр; Жамилага (Ч.Айтматов) эса ҳатто хирмондаги чоллар ҳам мафтун.
* * *
Тоғай Мурод асарларидаги аёллар образининг тадқиқи ҳам бу мавзуга оид мўл материал бера олади. Адибнинг ихчамгина «Юлдузлар мангу ёнади» қиссасини олиб қарасак, унда деярли бирон аёлга кўзингиз тушмайди. Бир тўйдаги кураш чоғи даврага баковуллик қилаётган Бўри полвон эслаб ўтадиган Момоқиз билан Сулув бор, улар ҳақида бир-икки узуқ-юлуқ хотира берилади, холос. Бўри полвон айтади: “Ошна, Тиловбердининг онасига-да кўнглим кетиб уйландим. У… у Момоқиздан-да хушрўй. Ошна, уям Момоқизнинг олдидан ўта берсин! Насим ошна, мен Момоқиздан улуғини кўрмадим!”. Демак, Момоқизлар, Кумушлар, Анналар, Хосият каби аёлларнинг бош хусусияти – улуғлик. Улуғворлик ҳам эмас, айнан улуғлик. Аммо бундай улуғлик Сулувда, Зайнабу Китида, Жанна, Робияларда йўқ, уларга хос эмас. Нафақат хос эмас, ҳатто тушларига ҳам кирмайди.
Кимгадир кўнгил бериш учун кишида кўнгил бўлиши керак. Тоғай Мурод ёзганидек, “Ҳар эр кўнгилнинг қиз кўнгилга айтадиган гаплари бўлади. Кўнглида шу гапи бўлмаган йигит – йигит эмасдир! Шу гапни қайсидир йигитдан интизор бўлиб кутмаган қиз-да – қиз эмасдир! Дунёга келдим, деб юрмасинлар!” Кўнгил одамини ботиний бир туйғу ила қидириш Кумуш ва Анна Карениналарнинг савқи табиийси эди; бордию топа олмаса (етишиш – бошқа гап) улардаги гавҳар кўнгил дунёдан сас-садосиз фарёд уриб, армон билан ўтиб кетади. Дунё дунё бўлибдики, бу фожиа такрорланиб келади.
* * *
Кумуш, Анна Каренина сингари аёллар яна бир жиҳатдан муштарак – афсуски, уларнинг аксари бахтсиз. Фарида билан Комрон, Анна билан Вронский, Ася билан Н.Н. исмли йигитларни эсласак, улар, қай бир жиҳатдан ожизликлари учун эмас, балки романтик эканлига, уларбоп эркакнинг ўзи ундай аёллардан ҳам сийракроқ эканлиги туфайли шум толе бўлишини англаймиз. Кўп ошиқлар бундай аёллар ҳуснига мафтун бўлади, бироқ қалбини англаш даражасида дилдорлик ва заковат етишмайди уларга.
Убайдулла Содиқовнинг “Булбул навоси” ҳикоясида Обида исмли қиз ўзи ўқиётган институт муаллимига турмушга чиқади. Басавлат, кўркам, ўта замонавий “домла” – шу ҳаётнинг эпчилларидан. Обида эса етим ўсиб катта бўлган, ёш, содда, орзу-умидлари бир жаҳон қиз. Оғироёқлигидан уялиб, йўл четида кўзга ташланмай юришга ҳаракат қиладиган даражада камсуқум. У бир куни ҳеч ким йўқ чоғида уйда ўзича минғирлайди – туғилажак боласи билан сўзлашгандек бўлиб, дард-ғамларини аритади. Шу пайтда уйга билинтирмай кириб келган “домла” уни руҳий касалга чиқаради, “яхши духтур танишлари” борлигини, кўрсатишини айтади…
Баҳодир Муродалининг “Янаги жумагача” ҳикоясида эса эри, қайнота-қайноналари билан сайилга келган келинчак Озодахон шаршара ёнида бир зум ўз туйғуларига майл бериб, сув кечади, аммо ўшанда бир оқсоқол уни қайтаради, шу-шу, бу аёл ҳисларини жиловлаб умр ўтказади; ҳикоя бизни ўзбекона қадрият деб айтиладиган андиша, доимий истиҳола аслида инсонни кишанлайдиган ўзига хос исканжа эканига ишонтиради.
Қалбида романтик туйғулар тўлиб-тошган, ақл-заковатда, юриш-туришда, сўзлаш ва муомалада ҳеч кимдан кам бўлмаган, миллий туйғулари ўта кучли аёллар куй-қўшиққа, рақс ва умуман санъатга берилган бўлишади. Афсуски, нисбатан олисроқ ўтмишимизда қўшиққа, куйга ишқивоз одамлар камситилган, хўрланган. Айниқса, бирон қиз ашула айтиб номи чиқса, жоҳил одамлар уларни бузуқ санаб, ҳазар қилиш даражасида яккалаб қўйишган. Кийикнинг айби кўзида деганларидай, гўзаллик, латофат ва романтик фазилатлари уларнинг бошига бахтсизлик келтирган. Ашула айтгани учуноқ сўйилганлар эса битта Турсуной ва битта Нурхон эмас эдилар. Шунинг учун ҳам ўзбек аёлларининг қўшиқлари асосан алла, турмуш қийинчиликларидан нолиш, соғиниш, йиғи-йўқлов, хуллас, асосан “ичкари” руҳида кўпроқ шаклланган. Шунданмикин, ўзбек халқ лирикасининг энг салмоқли, энг таъсирчан қисмини аёллар ижоди ташкил этади. Уларнинг поэтик кучи ва руҳи эса бениҳоя зўр. Дунёда шу қадар теран ҳиссиётлар ҳам бўлганига тонг қоласан киши. Бундай туйғулар бизнинг аёлларга, бизнинг оналарга хос эди…
Чингиз Айтматовнинг “Жамила” қиссасидаги Жамила образини олиб қарайлик. Луи Арагон “муҳаббат ҳақида дунёдаги энг гўзал қисса” деб таърифлаган бу асарда Жамила урушга кетган эрига хиёнат қилади – ўзи билан арава ҳайдаб станцияга дон ташиб юрган Дониёр билан “дон олишиб” қолиб, у билан қочиб кетади. Жамилани ҳамма қоралайди. Урушдан қайтиб келган эри Содиқ эса “кўринишда унчалик сир бой бермаса ҳам, лекин номусдан қаттиқ куйиниб, жиғибийрон бўлиб юрди, Усмонлар билан ичишиб қолгудек бўлса:
– Кетган бўлса садқайисар! Сарсон-саргардон бўлиб юриб, охири бир куни очидан ўлади-кетади. Хотинман деганинг тўлиб ётибди, чертиб-чертиб олиш мумкин. Олтин бошли хотиндан бақа бошли эр яхши! – дерди жаҳл билан”.
Жамиланинг қайнонаси эса бундай дейди: “Э-э, шўрлик келиним, кўра-била туриб ўзингни ўтга ташладинг-а. Уйимизнинг тўри сеники, еганинг олдингда, емаганинг кетингда эди… Ўзингни ўзинг жувонмарг қилдинг… Уйимизда нима камчилик кўрдинг… Шўрлик Жамила…”
Кўрамизки, ҳар икки персонаж Жамиланинг кетиб қолишини ўз нуқтаи назаридан, аммо моҳиятан бир хил изоҳлайди – улар Жамиланинг ўзига тўқ, обрўли бир хонадонни тарк этиб, ногирон, кимсасиз Дониёрни танлаганини аҳмоқлиқ деб билишади. Уларнинг эътиқодича, агар Жамила янада бойроқ, тўқроқ жойни деб кетиб қолса, буни “тушуниш мумкин” бўларди.
Бадиий асарлардагина эмас, бошқа санъат асарларида ҳам икки хил аёл мавзуи энг яхши сюжет ўзагини ташкил этганини кўрамиз. Чунончи, “Титаник” кинофильми қаҳрамони бўлмиш қиз барча нарсада манфаатли ҳисоб-китоб бўлишини талаб этадиган унашилган йигитдан безор бўлиб, ўзини сувга ташлаб ўлишга жазм қилади. Аммо тасодифан шу ерга келиб қолган бошқа бир йигитнинг саъй-ҳаракати туфайли ниятидан қайтади, чунки унинг сиймосида фидойи, мард, олижаноб… хуллас, ўзи истаган кишини топади. Бу ёғи сизга яхши маълум.
* * *
Хаёлан бошқа халқлар адабиётида “абадий мавзу” – ишқ-муҳаббатга бағишланган асарлардаги аёллар хатти-ҳаракатини кузатаман. Ана, Анна Каренина – у севган кишиси билан бирга бўлиш йўлида ўзининг жамиятдаги мавқеини йўқотиб қўйишдан қўрқмай, дадил қадам босиб, нафақат собиқ эри ва унинг атрофидагилар билан алоқасини узди, балки ўз даврида миллатнинг гули ҳисобланган бутун бир киборлар жамиятига – “қонуний никоҳ”ни бузмай туриб бузуқчилик қиладиган, шунинг учун Аннани қоралаб, бошқалар олдида ўзини пок кўрсатадиган, сиртдан бообрў, аслида эса пасткаш, ипирисқи зодагонларга қарши чиқа олди. Бу йўлда ўзи қурбон бўлди, аммо унинг ўлими ўқувчига кучли катарсис (санъат асари таъсирида маънавий-руҳий тозариш) бахш этади. Ёки ана Тургеньев, Чехов асарларидаги аёлларга қаранг: улардан бири бемақсад тўқ яшашдан безор бўлиб, янги ҳаёт сари интилади (Чехов. “Қайлиқ”), яна бири эса умуммиллат иши учун ўз шахсий манфаатидан воз кечади (А.Толстой. “Рус характери”), пастаринликларга кўниб, кафолатланган тўқ ва бой оилада яшашми, ё бўлмаса, булардан воз кечиб, кўнгил тилаган умр йўлига, у номаълум ва хавфли бўлса-да, таваккал қадам қўйишми, деган дилеммага дуч келганида, барчаси якдил романтик ҳаётни танлайди, тинчгина, аммо бир зайлда ўтадиган зерикарли ҳаётни истамайди. Жамила (Ч.Айтматов) ҳам, Фарида (“Чолиқуши”) ҳам ана шундай. Ахир, ишқсиз ҳаётнинг маъноси ҳам йўқ-да.
Ўзбекнинг миллий ҳаёт ҳаққоний акс эттирилган асарларида эса, негадир бунинг аксини кўрамиз. Чунончи, “Гулисафсар ҳиди”дан қарийб чорак аср аввал Саид Аҳмаднинг “Иқбол чироқлари” деган ҳикояси босилиб чиққан эди. Ундаги Иқбол деган қиз ҳам А.Ибодинов қаҳрамони Хосиятхон каби электр пайвандчилик қилади. Севган йигити унга, энди бу ишингни ташлайсан, мен сени шоҳи-атласларга буркайман, маликалардай яшайсан, деб айтади. Пайқасак, бу икки йигитнинг дунёқараши моҳиятан бир хил. Яъни, ҳаётий позициялари Робияю Зайнабларникига монанд. Ўзбекларда оила қуриш масаласида асосий ихтиёр йигитларда бўлганидан ва кўп йигитларга Хосиятхон сингари олижаноб, аммо оилавий аҳволи ночор қизларга қараганда бадбўй анҳор бўйида бўлса ҳам молхона, товуқхонали ҳовлиси бор қизлар маъқулроқ кўринганидан (чунки шунда уларни “олдинда тинч, фаровон турмуш” кутаётган бўлади), талай оилалар ана шундай ҳисоб-китоб негизида қурилади. “Ҳисоб-китобли” оилалар ва уларнинг фарзандлари илм-фанга, техникага, санъат ва адабиётга эмас, савдо-сотиққа, ошпазлик, молия каби “қорин тўйғазадиган” касб-корга ўзини уради. Кун кечириш учун иссиққина ошхонада манти тугаётган, савдо-сотиқ қилаётган, хориж майда-чуйдасини бир-бирига пуллаётган минг-минглаб одамлар… Ахир бундай кечирилган умр бесамар, зое эмасми?
Шундай кун кечираётган миллатнинг ҳаёти-чи?
Таваккал қилишдан, жасоратдан қўрқмайдиган, янгиликлар яратишга бел боғлаган, тирикчилик ташвишларидан бир поғона юқорига кўтарила олган, истиқбол орзусида яшаётган кишигина ўз халқи учун, шундай халқ эса башарият учун нимадир қолдиришга қодир бўлади.
Ғафур Ғуломнинг “Бизнинг оналар” мақоласида ёзилган бир воқеани эсланг: босқинчиларга қарши курашган Қамчибек қўлга туширилади. Оёқ-қўлига кишан уриб, дор остига олиб келинган пайтда унинг ёнига онаси – Олой маликаси деб танилган Қурбонжон додхоҳ отлиқ етиб келади-да, “Хайр, ўғлим, бизнинг авлодга шаҳид ўлмоқ – отамерос. Берган сутимга розиман!” дейди-да, от бошини қайтариб кета беради.
Алп – энадан, от – биядан, дегандай, Қамчибек сингари кўкраги ёлли йигитлар ана шу Қурбонжон додхоҳ каби юракли оналардан туғилади.
“Ўтган кунлар”да Отабек ўлимни бўйнига олиб, бир ўзи Мутал, Содиқ ва Ҳомид сингари уч баттол билан ёлғиз олишади ва барчасини маҳв этади. Бундай ёвқурлик унга отаси – мулоҳазакор Юсуфбек ҳожидан эмас, онаси – дангалчи Ўзбек ойимдан ўтгани ҳам кундай равшан. Демак, миллатнинг жасоратли бўлиши аввало шу миллат оналарининг диловарлигига боғлиқ.
Қурбонжон додхоҳлар бизнинг оналар, Кумушлар сингилларимиз эди. Улар ҳаётда бўлган, ҳозир ҳам бор. Аммо, замонанинг зайли бўлсамикан, қалби романтик туйғуларга тўлиқ аёллар тобора камайиб, барча нарсага ўз тор дунёқараши орқали назар соладиган худбин хотинлар кўпаяётганидан ҳам кўз юмиб бўлмайди. Нимага десангиз, ҳозир бозор иқтисодияти замони-ку, дейдилар. Эвоҳки, реал воқелик сабаб, кўп аянч кўнгилларда аранг милтираб турган олижаноб шуъла ҳам сўниб, мешчанлик ҳаётини танлаганлар сони ошяпти…
Алишер Ибодиновнинг ҳикоясида аччиқ ҳақиқат кескин баён қилинган. Муроджон – халқимизнинг бўш-баёв бир боласи, курашга ожиз эканини дангал тан олади, ўз кўнгли исёни алангасини молхона ёнидаги бадбўй анҳор сувидан сепиб ўчиради. Ҳикоянинг кучи, ярқ этадиган жиҳати ҳам мана шунда. Дарҳақиқат, аксар адабий қаҳрамонларимиз воқелик тақозоси билан ё моддий, ё маънавий фаровонликни танлаш дилеммасига дуч келганида унинг биринчисини афзал кўрадилар ёки пассив позицияга ўтадилар.
* * *
Сўз санъати ҳам, ижтимоий онгнинг бошқа турлари қатори, ҳаётни ўрганишга хизмат қилади. Ана шу функцияси бўлмаса, адабиёт даврлар оша оёқдан қолиши турган гап эди. Адабий танқиддан туб мақсад ҳам у ёки бу эстетик илмий мавзуни қаламга олиб, яланг адабий ҳодисани тавсифлаш эмас, балки адабиёт орқали акс этган ҳаётни кузатишдир.
Гап битта Кумушда, бир Хосиятхон, ё бўлмаса яна бир Жамиладагина бўлса эди, менинг мақола ёзиб, “изҳори фазл” қилиб ўтиришим шарт эмас эди. Гап миллат ҳақида, аниқроғи, миллатимиз аёлларининг фитратида.
Ҳар бир аёл – потенциал онадир. Демак, ҳар бир миллат ҳаётида ички муҳит яхшиланиши учун Хосият типидаги аёллар кўпроқ бўлиши маъқулми ёки Робияларнинг? Афкори омманинг бу ҳақдаги фикри қандай?
Бу – миллатимиз олдида кўндаланг турган, аммо ҳозирча биров пайқаб-биров пайқамаган чўнг масалалардан. Миллат ўзини англаса, ўсса, билингки, бу ҳол Кумушлар, Момоқизлар, Хосиятлар туфайли рўёбга чиқади. Аммо барча оналар Зайнаб, Робияю Сулувлардан иборат бўлса, мамлакатнинг нуфуси халқ эмас, ҳатто оломон ҳам эмас, шунчаки “аҳоли” бўлади, холос. Афсус, бизда Робиялар ҳозирча бисёрроқ.
Аммо… “ҳозирча”ми?
Билмасам.
Уч йил аввал Зомин сиҳатгоҳида дам олган эдим. Бир ҳафта ўтгач, узун соқолли андижонлик бир чол менга ҳамхона бўлиб жойлашди, икки ўсмир ўғли билан хотини – ундан анча ёш бир аёл машинада ташлаб кетишди. Чолнинг феъли ғалатироқ экан: муолажаларга чиқмайди, ошхона овқатини емайди – фарзандлари катта бир сатилда қўй гўштини қовурдоқ қилиб опкелишган экан, қоқ патирни чойга ивитиб, эртада-кечда ўшани “уради”.
– Болаларимни кўрдингизми, ука, – деб қолди эртасига оқсоқол. – Мен анча кечикиб уйланганман-да, булар шунинг учун анча ёш. Бир қизни деб то ўттиз беш ёшимгача уйланмаганман, шунга мажбур бўпқолганман…
Юрагимда бир ҳаприқиш пайдо бўлди, бу чол ёшлигида бир қизни севган… унга етишиш йўлида бошидан қанча изтироблар ўтказган… хуллас, чолнинг ҳали ҳеч ким эшитмаган ишқ қиссасини тинглаш умиди учқунланди.
– Нега кеч уйлангансиз, амаки?
– Э-э, ука, отам бозорда баққол эди денг, топиш-тутишимиз ҳам жойида бўлган. Бир ярамас солиқчи бор эди ўша бозорда. Мен йигирма саккизларга кириб қолган эдим. Бояги солиқчининг десангиз, ўн беш-ўн олти ёшлардаги бир хунук, рўдапо қизи бор экан. Ўшани бериб, мени куёв қилиш нияти борлигини айтиб қолди-ю! Бошқага уйланадиган бўлсам, отамнинг пайини қирқиши турган гап. Солиқчи ҳам мендан умидвор бўлиб, отамга “тегмай” тураверди. Шунга, десангиз, то ўша қиз эрга тегиб кетгунча яна салкам ўн йил индамай юра бердик-да, ука, савдо ўлмасин дедик…
Воҳ, дедим. Ана сизга “ишқ” достони!
Ёдингизда бўлса, мақола бошида Муроджоннинг (“Гулисафсар ҳиди”) бир гапи келтирилган эди: “Миямда Хосиятхоннинг сўзлари жаранглайди: “Мен сизнинг кимлигингизни биламан! Мен сизнинг кимлигингизни биламан!”
Хўш, биз-чи, биз ўзимизнинг кимлигимизни биламизми?
Мен, ҳа, биламиз, деёлмайман.
Одам ўзини англаши учун нафақат фазилатларини, балки айб ва нуқсонларини ҳам яхши билиши, уларни тузатишга интилиши керак. Билмадим, негадир биз сўнгги пайтларда уззу-кун ҳар қандай баҳона билан “Бўладиган эл бир-бирини ботирим дейди” мақолини кўп айтадиган бўлиб қолдик. Яъни, биз улуғмиз, буюкмиз, ота-боболаримиз дунёга таълим берган… ва ҳоказо. Ҳа, бу рост. Шундоқ бўлган. Аммо биз ўзимиз-чи? Нуқул бир-биримизга “ботирим” деб айтаверсак, ҳамма иш қойилмақом бўлиб қоладими? Қачон ўзимиз ўша шонли оталарга муносиброқ ворис бўламиз?
Менимча – урф-одатларимиздаги маҳдудликдан воз кечганимизда ва “олам бизга маҳлиё” қабилида ўз-ўзимизни мақташлардан қутулганимизда!
Бундан бир асрча аввал жадид оталарнинг аъмоли бошқача эди: улар, миллатни танқид қилиб, у илғор, мутараққий мамлакатлардан ортда қолиб кетаётганини изтироб билан қайд этганлар, элимизда жаҳолат кенг ёйилганини кўрсатган ва миллат ўзлигини англаши учун чора сифатида маърифатни тарғиб этган эдилар. Маърифатлилик эса хат-саводли бўлиш ва ҳисоб-китобни билишдан иборат эмас, у аввало дилнинг уйғоқлиги, фикрнинг тиниқлиги демакдир.
Маърифат ошиқ кўнгилларда бўлади. “Муҳаббатсиз киши одам эмасдур, – дейди Нодира қатъий қилиб, – Гар одамсан, муҳаббат ихтиёр эт…”
Аммо кимгадир кўнгил қўйиш, ошиқ бўлиш бизда қадимда гўё жиноятдай саналган. Ахлоқий меъёрларимизга кўра, нафақат қизлар, балки йигитлар ҳам яқинларига бировни севиши ҳақида оғиз очолмаган, бундай қилиш айб, салкам бузуқлик саналган. Бировни ёқтириб, етишиш чораси сифатида у билан қочиб кетган қиз эса бадном бўлган, ота-онаси кўчада бош кўтариб юролмаган, шу оиладаги бошқа қизларга харидор топилиши гумон бўлган. Бундай журъатли қиз, қалбан нақадар афифа бўлмасин, ҳатто оқ қилинган. Анварни севгани учун ота хоҳишига қарши чиқиб, хонга тегишга унамай қочиб кетган Раънога (“Меҳробдан чаён”) муносабат бунга далил.
Шаръан, қизларни ўзи рози бўлмаган кишига никоҳлаш мумкин эмас. Аммо миллий урф-одатларнинг таъсири шу қадар кучлики, шариатни поймол қилиб бўлса-да, хоҳламаган кишига тегишга кўнмаган қизларни ота рози – худо рози, деб “далил” келтириб, мажбурий никоҳлаш кўп бўлган.
М.Исмоилийнинг “Фарғона тонг отгунча” романида Ғуломжон билан Ҳаётхоннинг муҳаббатига аввало Ҳаётхоннинг бувиси қарши: кампир мулло Ғуломга неварасини бермаслигининг сабаби Ғуломжонлар оиласининг камбағаллиги эмас (бу жиҳатдан улар тенг), Ғуломжоннинг – “қорача”, Ҳаётхоннинг эса хўжа қизи эканлиги. Йўқса, бу муаммо ўртага тушмасди.
Дарҳақиқат, ўзбек элида хўжа, тўра, саид, эшон, оқсуяк каби шажараси улуғ тоифалар кўп, улар “мўътабар табақа” сифатида асрлар давомида бошқа табақага қиз бермай ва иложи борича ўзга тоифадан қиз олмай келганлар. Қариндошларни ўзаро қовуштириш – ибтидоий жамоа даврига хос бўлган мана шу манфур эндогам никоҳ, афсуски, кўп ўзбек оилаларида ҳозир ҳам давом этиб келяпти. Оқибатда, миллат ичида физиологик тушкунлик юзага келиб, пакана, инжиқ, нимжон, касалликка мойил фарзандлар кўп туғилади.
Нима бўлганида ҳам, қариндошдан қиз олиш бизда ниҳоятда авж олганини инкор этиб бўлмайди. Қариндошлараро никоҳдан, яъни салкам ака-сингиллар ўртасида туғилган болаларнинг аксари мустақил, қатъий фикрли, бировни севишга қодир ш а х с бўлиб эмас, наридан-бери оила қуриб, аҳоли сонини кўпайтиришдан бошқага ярамайдиган ожиз бир и н д и в и д бўлиб вояга етади. Ожиз индивиднинг эса севги-певги билан иши йўқ, қорин тўйғазиш, қийналмай кун (умр) ўтказишдан бошқа ғами бўлмайди унинг.
Агарни магарга никоҳ қилсалар, бир ўғул туғилгай, оти кошки, деб ёзган эди Ғафур Ғулом. Моддий манфаат асосида топишганлардан бино бўлган болаларнинг нафақат тарбиясида, ҳатто туғилмасидан илгарироқ “пешонасига битган” руҳиятида ҳам эгоизм ҳукмронлик қилади. Бундай ўғил-қизларга жасорат ёт, уларда таваккалчилик, “авантюрьерлик” йўқ, ҳеч ким безовта қилмасаю тинч, беғам умр кечирсалар, шунисига шукур…
* * *
Менимча, шундай бир ишлар қилиш керакки, одамлар ўтиб бораётган умрида, турмушида маъно кўрсин; ўзининг, халқининг келажагига, ҳатто романтик тарзда бўлса ҳам, умид уйғонсин. Ана ўшанда қалбларда эзгулик, меҳр уйғонади, дилга романтика, севги каби покиза туйғулар инади, таваккал қилишга, жасоратга ташналик ҳисси юқади, бори эса юксалади. Шунда миллатимизнинг асл ўзлиги – энг гўзал олижаноб фазилатлари тағин бўй кўрсатади, қадимгидай жозиба касб этади.
Ва ана шунда адабий қаҳрамонларимиз тақдири ҳам бошқача бўлади…
Зуҳриддин ИСОМИДДИНОВ

“Ҳикмат излаганга ҳикматдур дунё...”

Abdu — Fri, 19 Dec 2014 13:33:08 GMT

“Ҳикмат излаганга ҳикматдур дунё...”

Манбаларда келтирилишича, Ҳазрати Сулаймоннинг ягона узуги бўлган. Унда ёзилган фикрни толеида бахт насими уфурган лаҳзаларда ўқиса, хафа бўлар, уқубатли онларда ўқиб эса кайфияти кўтариларкан. "Ҳаммаси ўтиб кетади”. Унда шу калом битилган экан. Кунларнинг бирида ҳазратнинг бошига шундай бир мусибат тушадики, у қўлидаги узукни улоқтириб ташлайди. Узук айланиб-айланиб анча нарига бориб тўхтайди. Сулаймон қўлига олса, унинг ички қисмида "Буниси ҳам ўтиб кетади”, деган жумла муҳрланган экан.

Бу ривоятни бесабаб келтирмадик. Чиндан ҳам, ҳамма нарса, умр ҳам ўткинчи. Гап шу ўткинчи умрни қандай ва қай тарзда ўтказишда. Шубҳасиз, кўнгил амри билан қалам тебратган ва уйғоқ қалб билан яшаб ўтган ҳассос шоир Садриддин Салим Бухорий қолдирган бой маънавий-маърифий мерос умрбоқийлик касб этади. Шоирнинг гўзал ва дилбар мисралари аллақачон кўнгиллардан кўнгилларга кўчиб, ҳам титратиб, ҳам ажиб кўтаринки руҳ бағишлаб ўтаётгани қувонарли.

Куртаклар дарахтнинг ўйлари,

Дарахтнинг ўйлари гуллайди.

Куртаклар дарахтнинг куйлари,

Куйлари иқболдан сўзлайди.

Куртаклар шоир наздида – бахтли болалик. Ёшликнинг гўзал оҳанрабоси. У инсоннингулғайиши учун бир йўл, дилкаш лаҳзалар. Жомий таъбири билан айтганда, "тупроғи гавҳарга тенг” улуғ заминда таваллуд топган шоир шеъриятининг маъюс, бироқ оромбахш оҳангинимана шундай бир дарахтда олдин куртак, сўнг гул бўлиб, кейинчалик эса куй ва иқбол бўлиб кўринган йўлни босиб ўтган бир тақдирнинг ғолибона тантанаси демоқ жоиз. Лирик қаҳрамон фикрини давом эттириб, шундай дейди:

Куртаклар дарахтнинг кулгуси,

Кулгилар жаранглаб берар сас.

Куртаклар дарахтнинг орзуси,

Орзулар ушалар басма-бас.

Орзулар, албатта, ушалади. Шоир шундай дея, ўзини, атрофдагиларини ишонтиргиси келади. Қалбида орзу-умидлар тўлқин урган, пок виждон ва иймони измига итоат этгучи қаҳрамон ҳаёти давомида ижод дунёсининг ширин ташвиш-ўйлари билан яшади. У ҳар лаҳза инсон дарди, ички ва ташқи оламини ҳис қилди, мисраларида уларни ёниб куйлади.

Ижод – гўзалликдан баҳраманд бўлиб, унинг таъсирида нимадир яратиш. Ана шу яратувчанлик меваси ўлароқ шоир лирикасини ташкил этган ошиқона ғазаллар, мухаммаслар, қолаверса, ибратли фикрлар ижодкорнинг нақадар кенг дунёқараш ва теран нигоҳ эгаси эканлигини кўрсатади. Ўқигани бор : ҳақиқий ижодкор ҳар бир мисрасида ўзини ифода эта олиши лозим. Демак, ижодкорнинг ҳар бир сўз ва жумласи ўзининг оппоқ қоғозга тушган акси. Уларга ижодкор ўз виждони кўзи билан қараган.

Садриддин Салим Бухорий шеърлари берилган умримизда токи ер бизларни мангу бағрига олгунга қадар вақтдан самарали фойдаланишимиз лозимлигини, Аллоҳ барҳаёт қалбимизда яшаши ва қилинган ҳар бир ишда виждон, деган адолатли тарозибон мезон бўлиши лозимлигини алоҳида таъкидлайди. Шоир асарларининг барчаси ўқувчининг маънавий дунёсини бойитишга воситадек кўринади.

Сен замондин ношукрлик айлама,

Ҳар ёмондин ношукрлик айлама.

Ҳар замону ҳар ёмон ўткинчидир,

Ҳар не ондин ношукрлик айлама.

Куюнчак шоир умрининг охиригача Ватан озодлиги, ҳурлигини куйлади, турғунлик даврида унинг озодлик шамолини хаммадан кўп истади, қўмсади, шу йўлда ҳаракат қилди. Бухородаги ҳар бир иморатнинг гарди ўзи учун азизлигини ҳар бир нафасида билдириб турди. Шеърларида ўзлигича қолди. Инсонларда учраб турадиган алдов, ҳасад, ичқораликлар ҳақида оғринибсўзлади:

Кўкка талпинган сари пастлашмоқда одамзод,

Пастлигини унутиб,баҳслашмоқда одамзод.

Бу омонат умрининг омонатлигин билмай,

Ҳақни унутиб ким-ла қасдлашмоқда одамзод.

Ёки :

Банда билиб, билмасдан, э воҳ,

Гуноҳ қилиб қўяди ногоҳ.

"Мен бегуноҳ”, демоқлик асли,

Банда учун энг оғир гуноҳ.

"Ҳикмат излаганга ҳикматдир дунё”- дейди С.Бухорий ва ҳақ гапни айтади. Ҳикматдир дунё! Йўқ, аслида дунё ҳикмат эмас, ундан ҳикмат излаган инсон учунгина ҳикматдир. Иллат излаганга эса шоир эътироф этганидек, "иллатдир дунё”.

Шоирнинг"Шамол йиртди тун кўйлагини, Осмон юзи қизарди, Булбулгинам, қани куйлагин!”ёки бўлмаса, "Турғунликни бузмоғим керак”,каби мисраларини ўқиган киши қалбидаги ҳайрат маънавий дунёсига кўчади.

У яна бир шеърида:

Онамдан меҳр ҳиди таралган каби,

Шоирдан шеър ҳиди таралган каби,

Анқисин шеъримдан ўзимнинг ҳидим,

Деҳқондан ер ҳиди таралган каби,

– дейди. Ҳа, шоирнинг шеърларидан анқиган хушбўй ифор – Бухоро осмонининг, наинки Бухоро , балки ҳаёт нафаси уфуриб турган жамики инсоният оламининг ҳиди келаётгандек. Ахир юзлаб манбаларни ўрганиб, Бухоро алломалари, азиз авлиёлари ҳақида бир қанча китоблар қолдиргани, таржимон сифатида Гётенинг "Ғарбу Шарқ девони”ни олмон тилидан, Хожа Ориф Ревгарийнинг "Орифнома”, Муҳаммад Боқирнинг "Мақомот Шоҳи Нақшбанд”, Хожа Шаҳобиддиннинг "Мақомоти Саййид Мир Кулол” китобларини форс-тожик тилидан ўзбек тилига ўгирган алломанинг хизматлари таҳсинга лойиқдир. Қолаверса, шоир шеърларининг олмон, инглиз, рус, тожик, украин, болгар тилларига қилинган таржималари ҳам ижодкор шеъриятининг ўзига хос латофатидан далолат беради. Йиллар давомида дунё юзини кўрган ўттиздан ортиқ китоби ўқувчилар маънавий-руҳий оламига шукуҳ бахш этаётгани ҳам аён ҳақиқат.

Шоир шеърдаги образларда ўз фикрини шунчалик равшан ифода этганки, лирик қаҳрамони фикрини қандай тушунган бўлса, ўқувчи ҳам мутолаа жараёнида шу фикрни тўла англайди. Мана, қаранг:

Ҳар бир ғунча аввал менинг юрагимда гуллайди,

Ҳар бир япроқ аввал бўлар юрагимда заъфарон.

Тонгда қуёш аввал менинг юрагимда сўйлайди,

Мен шоирман, онажон!

Шоир атрофида яшаётган нокас кимсалар дастидан азият чекади. Бундай каслар ичида яшаб қийналади. У ўзини, ўзлигини йўқотган инсонларга қарата шундай деса:

Ҳайратланма,нечун дўст билмадилар,

Ҳурмат айлаб эъзоз ҳам қилмадилар.

Биз ҳеч кимни назарга илмагандик,

Оҳ, бизни ҳам назарга илмадилар,

яна бир шеърида шундай кишиларга бўлган нафратини очиқ-ошкора изҳорэтади. Ўз осмонида эркин уча олмаётган, нафас етмаётган қушдек бонг уради. Одамларни уйғоқликка, ҳалолликка даъват этиш истаги ич-ичдан туғён уради.

Ҳа, умр, дунёнинг бевафолигию ўткинчилиги ҳақида кўп гапирамиз, эшитамиз. Бахтли лаҳзалардан тотинамиз, кайғули дамларда эса Яратгандан мадад сўраймиз.Хом сут эмган бандалигимиз боисми, гоҳ яқинларимизни унутиб, қўл етмас сарҳадларни орзу қиламиз. Бировнинг ризқига кўз тикиб, оёғимиз остидаги насибамизқадрига етмаймиз. Шоир бу иллат ва фазилатларни имкони борича қаламга олди. "Дамғанимат – бу дам сўнгги дам балки, Ғам ғанимат– буғам сўнгги ғам балки. Гуноҳларни ювгувчи кўздаги нам, Нам ғанимат – бу нам сўнгги нам балки”,дея инсонларни эртанги кунга умид билан қарашга, ёниб яшашга, ёндириб яшашга ундайди.

Ҳаётлик пайтида давраларнинг бир чеккасида камсуқумгина бўлиб ўтирадиган шоирнинг ўзи каби байтлари ҳам камсуқумгина шеърият давраларини кезиб юрибди. Унинг уйғоқ байтлари ҳамиша бизнинг қалбимизда. "Олтин, дурдан қимматбаҳо умр эди. Биз умрни едик, умр бизни еди”,деганида ҳам гарчи шоир умрининг энг сўнгги лаҳзаларини ўтказаётган бўлса-да, олтиндан-да қиммат вақтнинг қард-қиммати ҳақида сўз айтишга чоғланганди. Бугун шоир асарлари умри билан яшамоқда. Бу барҳаёт умр йўли давомида яратилган битиклар ҳамиша қалбларга мунавварлик бағишлайди.

Гулчеҳра АШУРОВА

Отажон, менга 10 доллар бериб туринг...

Abdu — Thu, 18 Dec 2014 16:42:48 GMT

Отажон, менга 10 доллар бериб туринг...

Бир киши ишдан ҳориб, жиғибийрони чиққан ҳолда ярим кечаси уйига келди. Эшик остонасида 5 яшарлик ўғли уни кутиб турарди.
— Ота, сиздан бир нарсани сўрасам майлими? — савол берди бола.
— Майли, нимани сўрамоқчисан?
— Отажон, бир соатда қанча пул топасиз?
— Бу сенинг ишинг эмас. Нимага буни сўраяпсан?
— Шунчаки билгим келяпти. Илтимос, айтақолинг! Бир соатда қанча пул топасиз?
— Шунчалик билгинг келаётган экан, майли, айтақолай. 20 доллар топаман.
— Эҳ, — деди бола бошини хам қилиб ва бир зум ўтмай яна сўрай бошлади:
— Отажон, менга 10 доллар қарз бериб тура оласизми?
Отанинг қоши уйилди.
— Мендан қанча пул топишимни сўрашдан мақсадинг бирор бир аҳмоқона ўйинчоқ ёки шунга ўхшаш бемаъни нарсаларни сотиб олиш бўлса, овора бўлма. Тур, хонангга бориб ухла! Мен кун бўйи узоқ ва қаттиқ меҳнат қиламан. Бунақа беҳуда майнавозчиликларга вақтим ҳам, тоқатим ҳам йўқ.
Болакай хонаси томон оҳиста қадам ташлади ва эшикни секингина ёпди.
Боласининг қилиғи отанинг энсасини қотира бошлади.
“Пул ундириш учун бундай саволлар беришга қандай ҳадди сиғди экан?” — ўйларди у. Бирор соатлардан сўнг ҳовуридан тушди.
“Ўз боламга бироз қаттиққўллик қилиб юбормадиммикан?” — дея ўйга тола бошлади. “Эҳтимол ўғлим ўша 10 долларга чинакамига муҳтож бўлиб қолгандир. Ахир бунчалик тез-тез пул сўраб турмасди-ку!”
Ота ўғлининг хонаси тарафга юрди ва эшикни очиб паст овозда сўради:
— Уйғоқмисан, ўғлим?
— Ҳа, уйғоқман — жавоб берди бола.
— Ўйлаб қарасам, боя сенга бироз ноҳақлик қилган эканман, — деди ота, — Кун бўйи тўплаб юрган аламимни сендан олибман. Мана сенга 10 доллар.
Боланинг чеҳраси ёришди ва отасининг қаршисига ўтириб хурсандлигидан қичқирди: "Вой, отажон, раҳмат сизга!"
Бола ёстиғининг тагига қўлини тиқиб озроқ майда пулларни чиқариб олди. Ўғлида пул борлигини кўриб, отанинг янада жаҳли чиқа бошлади. Бола пулларни жамлаб санади-да, отасига назар солди.
— Шунча пулинг бор экан, нега яна мендан сўрайсан? — овозини кўтарди ота.
— Чунки ўзимдаги етарли эмас эди. Ҳозир эса тўппа-тўғри бўлди, — жавоб берди бола, — Ота, мана менда 20 доллар пул бор. Бир соатингизни сотиб ола қолай. Бу вақтни мен билан ўтказинг!..

Муслим Бухорий тайёрлади.

Бир дугонам ўз эрига хиёнат қилган эди

Abdu — Thu, 18 Dec 2014 16:40:09 GMT

Бир дугонам ўз эрига хиёнат қилган эди

Бир дугонам ўз эрига хиёнат қилган эди. Унинг 3 фарзанди бор. Кейинроқ эса у ўз хатосини тушуниб етди шеклли, энди динга қайтди ва ибодат қилмоқда. Худо унинг гуноҳларини кечирармикин?

Албатта, бу жуда ачинарли бир савол. Уни эшитган ўқиган, хабардор бўлган, имон эътиқодли ҳар бир одамни ларзага соладиган бир ҳолат. Уч боласи, уч онанинг боласи бўлиб туриб, ўзи оилалик эри бўла туриб зино қилиш албатта катта жиноят ҳисобланади. Бу катта ҳиёнат, улкан жирканчлик ҳисобланади. Аллоҳ субҳонаҳу ва таоло бундай нарсалардан Ўзи сақласин. Бу саволни иккинчи қисмидаги ҳолат албатта ўша жиноятни содир этган аёлни тавба қилиши, динга қайтиши, ибодат билан машғул бўлиши билан бўлаяпти, бу албатта умидворлик ато қиладиган бир ҳолат хисобланади. Ҳозирги кунда зино собит бўлганда ҳам унинг шаръий жазосини қўллаш дунё бўйича деярли йўқ бир ҳолатда, жуда бир нодир ҳолатларда бўлмаса буни татбиқи йўққа айланиб қолган. Шунинг учун чет элларда ҳам кўпинча мана шу савол уламоларга берилади. Баъзи вақтларда шу зинокорларнинг ўзлари эътироф қилиб беришади. "Мен зино қилганман, буни қанчалик жиноят эканлигини тушуниб етдим, энди бу дунёда жазоимни олишим керак деган тушунчадаман, буни қандай қилса бўлади?" деган саволларни беришади. Шунда уламоларимиз айтадики "ҳозир шаръий жазони қўллаш йўқ, шунинг учун сизга қиладиган тавсиямиз, насиҳатимиз чин қалбдан ўксиниб, бу қилинган гуноҳга тавба қилинг, тавбангиз ҳақиқий бўлсин, доим надоматда бўлинг ва кўпроқ Аллоҳга истиғфор айтиб, ибодатда бардавом бўлинг, нафл ибодатларни кўп қилиб, гуноҳингизни кечирилишини сўранг, ундай гуноҳларни кечирадиган Аллоҳ таолонинг Ўзидир". Аллоҳ субҳонаҳу ва таоло Қуръони каримда ширкдан бошқа гуноҳларни кечиришни эслатиб ўтган. Бундай кишилар гуноҳини тушуниб етганда дарҳол тавба қилишлари, гуноҳни тарк этишлари, Аллоҳга ёлборишлари, истиғфор айтишлари ва иккинчи марта у гуноҳга қайтмасликлари керак. Ана ундан кейин ҳолатлари, ишлари Аллоҳ таолонинг Ўзига ҳавола қилинади. Парвардигори олам "/офур"- гуноҳларни мағфират қилувчи, "Раҳим" -бандаларига раҳим қилувчи Зот ана ундан умидвор бўлиб ўтилади, буёғи Аллоҳ таолонинг Ўзига ҳавола, Аллоҳ Ўзи билади. Парвардигори олам мўмин-мусулмон бандаларини мана шундай тойилишу залолат, гуноҳу исёнлардан Ўзи асрасин ва бандалик қилиб, заифлик қилиб шундай гуноҳларни содир этганларни тезда тавбага юзланишларида, Аллоҳ таолонинг Ўзидан мағфират сўраб тўғри йўлда собит қадаи бўлишларида Парвардигори оламнинг Ўзи ёрдамчи бўлсин.

“Қиз боланинг дарди...”

Abdu — Thu, 18 Dec 2014 16:35:51 GMT

“Қиз боланинг дарди...”

-    Юрагим тўлиб, дардларимни бўлиши учун сизларга қўнғироқ қилдим, синглим,- деб гап бошладилар салом-аликдан кейин таҳририятга қўнғироқ қилиб тушган мухлисамиз.
-    Бемалол, сизни эшитишга тайёрмиз.
-    Бир пайтлари кексалар тилидан “Қиз боланининг иши қийин” деган гапларни кўп эшитардим. Эътибор бермас эканман ўша пайтларда. Бошга тушса биларканда, одам. Хуллас, икки йил аввал гулдай қизимнинг тўйи тўхтатилиб, ўтириб қолди. Энди унга қараб эзилиб кетаман, жиззаки, асабий бўлиб қолган. Ҳамма кўзига балодай кўринади. Бу аламзадаликда қизим бирор касалликка чалиниб қолмасин,- деб хавотирдаман...
-    Худо асрсасин, яхши ният қилинг, холажон. Бахтни Аллоҳ беради..
-    Тўғри айтасиз. Барибир ҳам кўнгил душман, бандаси бесабр-да. Қизим ўзи тенгиларнинг фарзандларини кўрса, дугоналарининг оиласи ҳақида эшитса, ўксиниб-ўксиниб йиғлайди. “Менинг ҳам тўйим бузилмаганида ширингина оилам, турмуш ўртоғим, фарзандларим бўларди” деб юрагимни куйдиради...
-    Тақдир, қисмат деганлари биз бандаларининг хоҳиш – истаги билан ҳисоблашармиди, холажон? Одамнинг ўзига боғлиқ бўлмаган ишлар кўп бўлади ҳаётда. Сабрдан бўлак нима ҳам келарди қўлимиздан...
-    Қизим яхшигина чевар, қўлида бир нечта ҳунари бор. Пардалар тикади, бежирим кўйлаклар тикади. Кўрпа-кўрпачалар қавийди, қисқаси, қизим топадиган пулни унча-мунча эркак топмайди. Ахир айтишадику, кишининг ярим ризқи кўриниши бўлса, қолган ярим ризқи унинг касбу-ҳунаридан деб. Шундай қизимнинг қадрини билмай, номини паст қилишди, нокаслар...
-    Куйинманг. Ҳар ишнинг жавоби бор. Ҳар нарсанинг ажрини бергувчи бор. Сўрашга ноқулай, лекин нима сабабдан қизингизнинг тўйлари бузилди? Айтишингизга қараганда, эпчил-чаққонгина қиз эканлар. Кўп ҳолларда бундай қизларнинг харидорлари кўп бўлади...
-    Ҳа, шундай. Қизимнинг ҳам харидори, совчилари кўп эди. Ўзи ишлаб, пулларини жамғариб машина олган. Мижозларининг уйига ўз машинасида боради. Хуллас, шундай уддабурро қизимнинг ишқи нотавон, ўзини эпламайдиган, камбағал йигитга тушибди. Икки йил аҳду паймон қилиб, “сендан бошқасини демайман” деб юрган йигит арзимаган баҳоналарни рўкач қилиб, қизимга уйланишдан бош тортди. Нима қилса ҳам йигитнинг ота-онаси қилди, яқинлари қилди. Энди қизимнинг эзилишини кўриб мен ўртаниб юрибман...
-    Сиз онасиз, астойдил умид билан Худодан сўранг. Ҳали қизингизнинг саодатли онлари, иқболли кунлари олдинда.
-    Айтганингиз келсин... Майли, мени эшитганингиз учун раҳмат...
-    Саломат бўлинг.
Чиндан ҳам яхши иш бўлмабди. Лекин ҳар не бўлганда ҳам воқеанинг асл моҳияти бизга қоронғу. Айб кимда ё нимадалигини билмаймиз. Шундай экан, у ёки бу томонни қоралаш, вази ятга баҳо беришга ожизмиз. Аммо, аммо, дўстлар, биз қаерга қараб кетяпмиз ўзи?! Нега биз учун инсон ТАҚДИРи, ШАЪНи, ОБРЎси деган нарсалар қадрсиз, аҳамият сиз бўлиб боряпти? Воқеа қаҳрамонларининг ҳаётига четдан назар ташлайлик-да: йигитнинг ота-онаси, қавм-қариндошлари қизга уйланишига рози эмас эканлар, нега аввалроқ шу аҳдларида қатъий турмадилар? Яъни, қиз томонга совчиликка бориб, унаштирилиб, фотиҳа тўйлари ўтказилиб, тўйга бир ҳафта – ўн кун қолганда     орқага қайтиш нимаси? Ҳаётда адашган эркакнинг ҳаёти ўнгланиши, изга тушиши аёл кишидан кўра бир мунча осонроқ . Аёл эса кези келса, бир умр ёшликдаги қалтис қадамининг таъқибидан қутулолмайди. Юқорида қўнғироқ қилган мухлисамиз айтганларидек, қиз боланинг дарди қийин бўлади. Этагига бир қора доғ ёпишдими, тамом, ўлгунига қадар доғнинг изи одамларга ўша хатони эслатиб тураверади.
Бу ҳолатда қиз томонни ҳам оқлаб бўлмайди. Қиз бола турмуш ўртоғини ўзи танлаб, “мен фалончи билан аҳду паймон қилиб юрибман, мени ўшанга узатасиз” деб оёқ тираб турганида, уни тийиб қўйиш керак. Қизлари қадан кишиларнинг ўғли, қайси хонадоннинг фарзанди билан топишган, у оиланинг муҳити қандай... Бу нарсаларни ўз вақтида сўраб-суриш тириш керак эмасмиди?..
Тўғри, тақдирда борини, қисматда ёзуғини бандаси кўрмай иложи йўқ. Аммо ҳар қандай ҳолатда ҳам эҳтиёткор бўлиш мақсадга мувофиқ эмасми?   Бекорга турмуш қуриш, никоҳ масалаларини доно эл “Умр савдоси” демас, ахир?..
Бизнинг зукко муштарийларимиз бу борада қандай фикрда эканлар? Таҳририятга қўнғироқ қилган мухлисамиз ва уларга ўхшаб шу изтиробдан қийналаётган юртдошларимизга қандай маслаҳатларингиз бор? Фикр- мулоҳазаларингизни кутамиз.

Хонзода суҳбатлашди

Дугонамга хиёнат қилдим...

Abdu — Thu, 18 Dec 2014 16:33:31 GMT

Дугонамга хиёнат қилдим...

Дугонам Насиба билан болаликдан бир боғчага бориб, мактабда ҳам бир партада ўқиб улғайганмиз. Дугоналигимизга ҳамма ҳавас қиларди. Ҳатто бир хил кийим кийганимиз учунми кўча-кўйда бизни Фотима-Зуҳралар дейишарди. Тўққизинчи синфни тамомлаб тиббиёт коллежига ўқишга кирдик. Коллежда ҳам бир-биримиздан айрилмасдик. Биз сабаб ота-оналаримиз ҳам яқин бўлиб, борди-келди қилишарди. Коллежни тамомлаганимиздан кейин туман касалхонасида ишлай бошладик. Худди болалигимиздагидек ишга бирга бориб, бирга қайтардик. Оналаримиз ҳазиллашиб, «сизларни бир оилага келин қилиб узатамиз. Овсин бўлиб яшайсизлар», дейишарди. ... Ўзимни кечиролмайман... Худбинлигим туфайли дўстлигимизга дарз етди. Дугонамнинг феълини аввалдан яхши билардим, у бировдан кўнгли қолдими, тамом, пойига дунёларни келтириб ташласа ҳам парво қилмайдиган, қайсар қиз. Меҳр берсангиз, қадрига етсангиз, жонини ҳам беришга тайёр, аммо салгина хатолик ўтиб дилига озор етса, ўша одамни умуман кечирмайди. Кечиргандаям барибир кўнглининг бир четида турган бўлади. Тўғри, бу яхши одат эмас... Биз ғофил бандаларидан ўтганни Худо кечиради. Аммо ҳар бир одамнинг ўзига хос феъл-атвори бўлади-ку. Насиба шунақа қиз, ўзи иложи борича ҳеч кимнинг кўнглини қолдирмасликка уринади, унинг кўнглини қолдирганларни эса... Хуллас, ишга кирган жойимизда тиббиёт институтининг сўнгги босқичида ўқиётган бир талаба амалиёт ўтагани келди. У келишган, мулоҳазали, ширинсиз, хушмуомала бўлгани учунми, шифохонада ишлайдиган бўй қизларга бирдек маъқул эди. Очиғи мен ҳам уни жиндак ёқтириб қолгандим. Йигит эса мағрур, дилидагини тилига кўчиришга ўрганган дугонамни танлади. Уззукун Насибага термулиб ўтирар, ўзига парво қилмаётган дугонамнинг эътиборини қозониш учун йўл изларди.

Шунда Насибага нисбатан ғараз уйғонди қалбимда. “Нега мен қолиб унга? Менинг ундан нимам кам?” Шунга ўхшаш ғалаёнлар тинчимни бузди ва шайтон кўнглимга солган ишни қилишга мажбур бўлдим... Аслида одамзоднинг феъли ғалати-да, қилмишини оқлаш учун айбни шайтонга ағдаради-қўяди... Ўша кезларда хорижда ишлаётган акам сўнгги русумдаги, анчагина мураккаб функцияларга эга қўл телефонижўнатган эди. Телефоним Насибага ҳам ёқар эди. У маошларидан пул жамғариб менга беришини, мен эса акамга айтиб, яна битта ўшанақа телефон юборишини айтишимни сўраганди. Бир куни беморларига укол қилиш учун чиқиб кетганида билинтирмайгина сумкасига солиб қўйдим ва кечга томон ҳамма ҳамширалар хонасида ўтирганида телефоним йўқлигини айтиб, қидиришга тушдим. Ҳеч нарсадан хабари йўқ бояқиш Насиба ҳам мени койиганча ўша қуриб кетгур телефонни излашга тушди. Жуда қиммат қўл телефони бўлгани учунми, ҳамма довдираб қолганди. Бир пайт ҳалиги амалиётчи йигит ўзининг телефонидан менинг рақамимни терганди, Насибанинг сумкасида куй таралди... Дугонам менга мунғайиб қараб турди-да, йиғлаб юборди... Ўша пайтда ғалабамдан қанчалик мағрурланиб кетганимни, ҳалиги йигитга эришиш учун уни осонлик билан йўлимдан олиб ташлаганимдан қанчалик хурсанд бўлганимни эсласам ўзимдан нафратланиб кетаман. У овозининг борича йиғлади. «Мен олганим, ўғирлаганим йўқ», - деб ён-атрофдан нажот излади. Мен “Шуми дўстлигинг, нега телефонимни ўғирладинг?! Энди сендай ўғри дугонам йўқ”, - деб унинг нафсониятига тегдим. Ўша пайтда аниқ биламан, ҳамма мендан нафратланганди. Энди ўйласам, телефонни олган одам уни ўчирмасдан сумкасига солиб қўйишига ким ҳам ишонарди?! Шу воқеадан кейин у ишдан бўшаб кетди. Кўп ўтмай ҳалиги йигит ҳам ўқишига қайтди. Мен касалхонада дугонамнинг соясида юрган эканманми, ё Насибага туҳмат қилганимни раҳбарият сезганми, хуллас, «штат»им қисқартиришга тушди. Уйда ўтириб қолдим. Ёзда Насиба Тиббиёт институтига ўқишга кирибди, ҳозир учинчи курсда ўқийди. Ҳа, яна бир нарса, у яқинда турмушга чиқяпти... Ўша бир пайтлари туманимиз касалхонасида амалиёт ўтаган йигитга. Дугонамни соғиндим. Унинг ҳаётига қайтмоқчиман. Гуноҳимни тушуниб етдим. Уни биламан, бир марта кўнгли оғриса тамом... Қолаверса, мени деб ўғри деган номни кўтарган...

Бугун газета саҳифалари орқали дугонамдан астойдил узр сўрамоқчиман. “Насиба, дугонажон! Мени кечир! Гуноҳимни тушуниб етганимдан бери на тушимда, на ҳушимда ҳаловатим бор. Сен менинг энг яқин дўстимсан, сендан бошқа ҳеч бир киши менга дўст бўлолмайди. Ота-онам ҳам, ука-сингилларим ҳам менга туҳмат чи, золимга қарагандай қарашади. Яна бу азобларга шунча вақт сабр қилдим, дугонажон. Илтимос, мени кечир. Яқинда тўйинг бўляпти экан, сенга Аллоҳдан астойдил бахт сўрайман. Сен энг гўзал бахт, энг чиройли ҳаловатга муносибсан. Шундай саодатли кунларингда ёнингда бўлсам қанийди...”

Зебо

“Бу йўлдан қайт, қизалоғим!..”

Abdu — Thu, 18 Dec 2014 16:32:40 GMT

“Бу йўлдан қайт, қизалоғим!..”

—    Ўз фарзандингга кучинг етмаса, боланг кўзларингга қараб гапингни инкор этса, бундан оғири бўлмаса керак,- деб гап бошлади салом-аликдан кейин таҳририятга қўнғироқ қилган муштарийимиз.
—    Сизни фарзандларингиз билан боғлиқ муаммо қийнаяпти, чоғи?

—    Асти қўяверасиз, синглим. Ўн тўрт яшар қизимга сўзим ўтмаса денг. Нима қилишга ҳайронман. Гапирсам “ўзимни ўлдираман” дейди, “осаман дейди”, ҳатто бир койиганимда уч-тўрт кун йўқолиб ҳам кетди. Мелисага айтсам гап – сўз кўпаяди, деб қариндош-уруғлар билан бирга амаллаб топиб олдим.
—    Ажабо... Шунчаликкача бордими?

—    Ҳа. Билишимча 9-синфда ўқийдиган бир мактабдошини яхши кўрармиш. Қуриб кетсин бу яхши кўришлар ҳам, ҳали онасидан ичган сутининг ҳиди оғзидан кетмаган гўдакку булар!- Мухлисамиз йиғлаб юбордилар.
—    Йиғламанг, опа. Ўқитувчилари билан гаплашиб кўринг, ҳали ёшда улар. Аллақаердан томоша қиладиган сериаллар, клипларига қараб дунёни шундай деб ўйлайди-да...

—    Биз ҳам ёш бўлганмиз, биз ҳам улардай мактабда ўқиганмиз, ўсмир бўлганмизку. Наҳотки ёшлигимизда шундай номаъқулчиликларни қилиб ота-онамизни куйдирган бўлсак, деб ўйлаб қоламан. Онамга ҳам бир неча бор шундай савол ҳам бердим. “Йўқ, сенлар булардай юзсизликка бормасдиларинг. Ҳатто мактабдан қониқарсиз баҳо олиб келганларингни дадангизга билдирмаслигимни айтиб йиғлардиларингиз” дейдилар онам. Ҳайронман, синглим, онамдан ўтказиб болаларимга қандай тарбия берган эканманки, бошимга бу савдолар тушиб турибди...
—    Кўп куюнманг, опа. Бир ҳисобда бу кўпга келган тўй. Аммо яна бир томондан миллат маънавиятининг таназзули, фожиаси! Бугун ёш-ёш қизчаларнинг кўча-куйдаги юриш-туришини кўриб, гап-сўзларини эшитиб астоғфуррулоҳ, деб ёқа ушлайсиз. Ҳатто эркаклар оғзига олишга уяладиган ҳақоратлар ва жаргон сўзлар ҳали вояга етмаган қизчаларнинг тилида бе-е-малол “жаранглаяпти”. Аммо бунга шундай қараб туриб бўлмайди. Фарзанд сизу бизники. Унинг тарбияси ҳам ўзимизники. Болаларимизнинг андишасизлигидан бегонага шикоят қилолмаймиз. Бу муаммога ҳамма бирдек — ота-она, маҳалла, мактаб ва жамоатчилик бирга киришиши шарт.

—    Қизимнинг дугоналарини кузата туриб, бу мудҳиш шармандалик — қизчаларнинг юзсизлиги, беҳаё ва андишасиз бўлиб кетгани муҳитга боғлиқмикан, деб ўйлайман. Ахир қайси ота-она фарзандига “сен ёмон бўл, уятсиз, шарманда бўл” деб ўргатади?! Бир парча этни вояга етказиб одам қилиш осонми?..
—    Тўғри айтасиз. Ҳеч ким тили билан боласига “ёмон одам бўл”, “беҳаё, беандиша бўлиб, мени юзимга ерга қарат” деб ўргатмайди. Лекин қилаётган амали, ҳатти-ҳаракатлари билан боласини ўша йўлга кишининг ўзи бошлайди.

—    Балки...
—    Ўзингиз бир ўйлаб кўринг, қизчангиз сизга қўшилиб хорижий сериалларни кўрганида сиз “ёш бола бундай нарсаларни кўриши мумкин эмас, тур дарсингни қил!” деб койиганмисиз? Қизингизнинг телевизор томоша қилиш вақтини белгилаганмисиз? Унга тарбиявий аҳамиятга эга бўлган бадиий асарлар, эртаклар ўқиб берганмисиз? Қизингиз кўраётган кино ёки клипларни, у эшитаётган қўшиқларни ҳеч назоратингизга олганмисиз? Ижобий жавоб беролмаяпсиз, опа. Хўш, шундай экан, энди ўзингиз ўйлаб кўринг-да, сизнинг қизингиздан нолишингиз, “нега ундай бўлди?” деб иддао қилишингиз нечоғли ўринли экан-а?..

—    Эҳ... Афсуски, гапларингиз тўғри... Наҳотки энди кечикдим-а?...
—    “Нега биз унақа бўлмаганмизу, ҳозирги ёшлар бунақа?”, “Биз жуда андишали эдик, катталарга гап қайтариш уёқда турсин, кўзига тик қараёлмасдик” деган “қўшиқ”ни ҳаммамиз ёппасига хор бўлиб куйлаяпмиз. Лекин ҳозирги давр глобаллашув замони эканини, ҳар томондан ҳар турфа ахборотлар оқими ёшларга таъсир ўтказишини, ҳарчанд уларни ўзимиз истагандек тарбиялашга уринмайлик, барибир салбий ғоялар хуружи фарзандларимизга ҳужум қилишини камдан кам ҳолларда мулоҳаза қиляпмиз. Ёшларни айблашдан аввал такрор ва такрор тафаккур қилишимиз керак: улар ҳаётда инсонга зарур бўлган нарсаларни қаердан ўрганяптилар? Албатта телевизор ва интернетдан!Айтингчи, сиз кейинги пайтда қизингизга қачон китоб олиб бергандингиз?

—    ...
—    Ҳа. Жавоб беролмайсиз. Чунки, бу ҳақида ҳатто ўйлаб ҳам кўрмагансиз. Шундай экан, қизингиздан хафа бўлишга, ундан ранжишга ҳақлимикансиз? Замондошларимиз “бизнинг давримизда...” деган жумла билан бошланувчи “арзи ҳол”ни кўп ишлатишади. Яна таъкидлаймиз: биз улғайган давр билан ҳозирги кун орасида еру осмончалик фарқ бор! Биз ота-онамиз билан бирга ўтириб кино кўролмасдик. Ўн олти- ўн етти ёшимизда телевизорда бериладиган бадиий фильмларни кўриш “ҳуқуқ”ига эга бўлганимизда ҳам қаҳрамонларнинг бир-бирига дил рози қилаётган саҳнасини ота-онамиз билан бирга кўролмасдик! Хижолат чекканимиздан секингина ташқарига чиқардик шунақа саҳналар кўрсатилганда. Ҳозирги оналар эса сериаллар қаҳрамонларининг шармисорона саргузаштларини ҳали вояга етмаган қизчалар билан муҳокама қиладилар тап тортмай...

—    Гапларинингиз ўринли. Шу томонларини ўйламаган эканман. Энди қизимга дугонадек бўлиб, ўзим аввал бошда йўл қўйган хатоларимни тузатишга уринаман. Зора қизимни йўлдан қайтарлсам.
—    Буни уддалайсиз. Фақат қизингизга дабдурустдан жаҳл қилманг, уришиб-койиманг. Уни ўзи учун қизиқарли машғулотларга қизиқтиринг.Худо хоҳласа, у нима қилаётганини тушуниб етади.

—    Айтганингиз келсин. Сизга раҳмат.
— Саломат бўлинг.

“Вафосиз” эрга мактуб

Abdu — Thu, 18 Dec 2014 16:30:37 GMT

“Вафосиз” эрга мактуб

Тонгда юлдузлар сўниб улгурмай уйғониб кетдим. Дадаси, бугун турмуш қурганимизга ўттиз йил тўлади. Никоҳимиз қийилган куннинг ўттиз йиллик санаси... Дадаси, ўттиз йил айтишга осон, сўзда енгил кўринади. Аммо биз мана шу ўттиз йиллик турмушимиз давомида не кунларни бошдан кечирмадик, не савдоларга рўпара бўлмадик. Бошида Аллоҳ бизни тирноқ бермай синади. Никоҳимизнинг дастлабки йилини умид билан ўтказдик. Иккинчи йили таънали нигоҳлар, истеҳзоли пичингларга сабр қилдик. Учинчи йили... Дадаси, ўшанда қайнонам раҳматли:
—    Ўғлимнинг умрини ўтказиб юрманг, яхшилик билан ажрашиб қўя қолинглар!- деганларида сизга:
—    Жавобимни беринг, ажрашамиз,- дейишга дегандиму, аммо ич-ичимдан сиздан айрилишни, тақдир йўлларимиз айро тушмаслигини астойдил истагандим. Ўшанда мендан ноўрин ранжигандингиз. “Менга сен кераксан, Худо фарзанд берса, сен билан берсин, бўлмаса керак эмас. Ёки сен шошиляпсанми, бошқа билан турмуш қуриб фарзандли бўлишни истаяпсанми?” деб кўзларимга илтижо аралаш ранжиганнамо тикилганингизда мен ажрашишимизни қайнонам-онанингиз истаётганларини айтолмагандим. Ўшанда мендан озорланганингиз, дилингиз оғриганини билгандим. Эгнимга сабр матосидан тоқат либосини кийиб олдим. Ва шу либосда яна икки йил сабр билан Худодан фарзанд сўрадим. Оҳларим Аршга етиб, Яратган юзимни, юзимизни ёруғ қилди. Аввал қизимиз Орзу, кейин бирин-кетин ўғилларимиз Дилмуроджон ва Дилшоджонлар туғилди. Энди бу маъсудлик аро хотиржам ҳаловат топаман, дедим. Сиздай жуфту ҳалолим, севимли касбим, жондан азиз фарзандларим бор, мен яна ниманинг ташвиши ғамини қиламан деган ўйда хотиржам эдим. Бироқ, онажоним айтганларидек турмуш- тўрт мушт экан. Эр уйининг уч девори заҳар, фақат бир девори асал, аввал заҳарни тотиб, сўнг сабр билан асалга муносиб кўрилар экансиз. Мен ўшанда онамнинг гапларини шунчаки эшитар эканману, мағзини уқмас эканман. Бугун ўзим қайнона бўлиб, келинларимга, қиз узатган она бўлиб қизимизга ўгит бераётганимда онамнинг ибораларини мулоҳаза қиламан. Хуллас, мен она бўлдим, эримга ўғил-қиз туғиб бердим, деб оёқ узатиб фақат болаларимизу уй-рўзғорга ўралашиб қолибману, сизга ҳам эътибор, парвариш зарур эканини англамабман. Оқибатда ширин турмушимизга хиёнат заҳри оғу солди. Аввал бошда сизнинг ўзгариб қолган феълингиз, тобора камайиб кетаётган эътиборингизни ишингизнинг кўплигига йўйибман. Мен гумроҳа ўйламабманки, ҳар қандай иш кўп бўлса, эрнинг тунлари уйга келмаслигига сабаб бўлмарми? Эркак кечки пайт ҳар қанча ишини ишхонасига ташлаб, ўз ошёни, оиласи бағрига шошилмасми?..
—    Эрингизнинг жазмани бор экан... Эҳтиёт бўлинг-а, уч бола билан шундай эрингизни бир бетайинга туқазиб қўйманг яна?..- Қўшни аёлларнинг шивир-шивир, пичир-пичири охири таънага ўхшаш панд бўлиб менга қаратилди. Бегоналар олдида қилинган насиҳат таънадан ҳам оғир ботар экан. Ўзимни таҳқирланган, камситилган санаб ўтиргани жой тополмай қолдим. Қаранг, дадаси, ёш эканманми, уқувсиз эканманми, бир оғизгина онамдан маслаҳат сўрамай ишхонанингизга бориб сиз билан жанжал қилибман... Энди ўша пайтдаги ақлсизликларимни эслаб ўзимдан ўзим хижолат чекаман. Бу тахлит ўйламай иш қилишим, бахтимизга чанг солишга уринаётган хотинга қўл келди. Афсуски, сиз ҳам мендан ранжиб, бегонанинг меҳрини маъқул кўрдингиз...
Мен ўзимни жуда мағрур тутиб, гўёки бир бетайин билан эркак талашишни ўзимга эп кўрмадим. Гўёки мен сизсиз ҳам кунимни кўра олардим, гўёки эрсизликда ўлиб қолмасдим. Гўёки, уч болани эплаш менга мушкул эмасди. Ҳа, мени ақлсизлик ва шошқалоқликда айблаб, сизни хиёнатга аслида мажбурлаганимни айтган онамга худди шу гапларни айтиб ўзимни оқлагандим. Йўқ. Ҳар галгидек, мен ноҳақ, онажоним ҳақ бўлиб чиқдилар. Орадан бир ой ўтар-ўтмас мен сизликдан руҳан қийнала бошладим. Орзуингиз сизга ичикиб бетоб бўлганида, Дилмуродингиз тонггача “дадам”лаб йиғлаганча юрак-бағримни қон қилганида, оиламизнинг устуни сиз эканлигингизни англаб етдим. Аёл кишининг ғурури, бахти эри эканини, оиласида бахтиёр бўлмаган аёлнинг бахти ҳеч қачон тўкис бўлмаслигини тушуниб етдиму, қаттиқ қўрқиб кетдим. Наҳотки, мен билан фарзандларингиздан бир бегона бахт ўғриси сизга афзал кўринса, деган хавотирли ўй юрагимни кемирарди. Бунда ҳам онам менга ёрдамга келдилар:
—    Сенга бегона эркак учун талаш ё ўзинг эрсиз қолиб кетмаслигинг учун кураш, демайман. Болаларингнинг отаси учун курашишинг шарт! Болаларинг отасиз ўсса, ҳам кўнгли кемтик бўлади, ҳам тарбияси мукаммал бўлмайди. Эл орасида болаларингга “бир отасиз ўсган-да” ёки “Отаси ким бўлдию, боласи нима каромат кўрсатарди!?” деган иддао қаратилмаслигини истасанг, эрингни оиласига қайтаришинг шарт! Аввал уни эътиборсизлигинг билан хиёнатга ўзинг ундадинг, сўнг жанжал билан муродимга етаман деб хато ўйлаб, эрингни ўша бетайинга қўшқўллаб топширдинг. Хуллас, нима қилсанг қил, болаларингга отасини қайтар!...
Аввал бу аччиқ сўзлар учун онамдан ранжидим. Баҳсли ҳолатларда ҳамма ўзича ҳақ бўлади. Мен ҳам ўзимча ҳақ эдим. Хиёнат ханжаридан кўкси яра аёл эдим ўзимча. Бироқ, мактабидан маъюс қайтадиган Орзуингиз, боғчага дадасининг машинасида борадиган ўртоқчаларига ҳавас билан қарайдиган Дилмуроджонингиз, энди тилчаси “даддаа”лаб чиқаётган Дилшоджонингизнинг инжиқликлари аламзадилигим ва ғуруримни четга суришга ундади. Қизиқ, киши ҳарқанча кўнгил измига бўйсунмасин, асл ўзлигидан кечолмас экан. Сиз ниҳоятда гўзал тарбия кўрган, ақллли инсонсиз. Шунинг учунми, ўшандан ишхонангизга бориб, узр сўраганимда, кулимсираганча:
—    Болаларни жуда соғиндим. Иш қочиб кетмас, юринг, уйга қайтайлик,- деб мени эргаштириб уйимизга қайтдингиз. Дадаси, ўшанда шундай олийжаноблик билан мени хижолатга қолдиргандингиз. Ҳар бир кун киши дунёқарашини ўзгартириб юборар экан. Инсон умри мобайнида бир-бирини, хусусан, турмуши жараёнида умр йўлдошининг ўзига нотаниш хусусиятларини кашф қилиб борар экан. Ўшанда сиз билан ўн уч йил яшаб ҳам феълингизни тўлиқ билмаслигимни англагандим...
Оилавий ҳаёт ҳаётнинг барча мураккабликлари ичида энг мураккаби ҳисобланади. Оилавий ҳаётда рўзғор илмини англамаганлар, турмуш илмини уқмаганлар жуда қийналади. Буни ўттиз йиллик турмушимиз мобайнида тушуниб етдим. Ўшанда сизни оиламизга, фарзандларимиз бағрига қайтардиму, яна мана энди ҳаммаси изига тушиб кетди, қийинчиликлар ортда қолди, буёғи онам айтган эр уйининг тўртинчи- асал девори соясида яшайман, деб ўйлагандим. Аммо ҳаёт яна бир синовини ҳозирлаб, бизни имтиҳон қилиш тарадудида экан...
Кутилмаганда иш жойингизда штатлар қисқаруви бўлиб, рўйхатнинг энг аввалига сиз тушибсиз. Сиз аввал бу хабарни мендан яшириб юрдингиз. Ўйчан чеҳрангиз, тиришган пешонангиз, уюлган қовоғингизнинг маъносини нималарга йўймадим-а. Душман кўнглим шубҳанинг минг бир кўчасига бошларди мени. “Ўша аёлни қўмсаяптимикан, наҳот, эрим хатосидан афсусланган, у бизни жонидан ортиқ кўрар экан, деб ўзимни ўзим алдабман” деган гумон илондек чақарди. Бунинг устига рўзғордаги етишмовчилик, тобора кўтарилаётган барака мени ҳолдан тойдириб, қуюшқондан чиқарди. Сабр косам тўлиб-тошиб заҳримни сизга сочдим:
—    Бир бузуқига ўралашиб рўзғордан баракани аритдингиз! Камига фикру ёдингиз ўша ўйнашингизда! Уялмайсизми?Болаларингизнинг кўзига қарашдан уялсангиз бўларди!..
Индамадингиз. Ҳатто шунда ҳам ўзингизни оқлаш учун бир оғиз изоҳ келтирмадингиз. Менинг аччиқ сўзлардан тизилган жанжалимдан бирор чамаси бирор ҳафта ўтиб, кутилмаганда хорижга кетмоқчилигингизни айтдингиз.
—    Бормасам бўлмайди,- дедингиз ҳайрат тўла нигоҳларимдан кўзларингизни яширишга уриниб. – Бир муддат хорижда ишлаб келмасам бўлмайди. Негадир ишимнинг мазаси йўқроқ...- Эс-хаёлимда ўша хотин билан кетасиз, деган ўй бўлгани учун сизни яна нотўғри тушундим:
—    Энди жазманингиз билан чет элга қочиб кетмоқчимисиз?! Уялмайсмизми? Сизни нима жин урди ўзи?!..- Бизнинг уруш-жанжалларимиз, тортишувларимиздан зада бўлиб қолган болалар дам сизнинг, дам менинг оғзимга термулишар, мунг тўла нигоҳлари бу беаҳловатликдан кўнгил олдириб қўйганларини аён қиларди. Кетказмасликка уринсам-да кетдингиз. Россиядалигингизда сиз билан бирга ишлаган жамоадошингиздан ҳақиқатни билдиму, сизга берган яна бир озоримдан ўкиндим...
Дадаси, ҳаётимиз шу қийинчиликлар, кескинликлар ва зиддиятлар билан мазмунли экан. Буни энди, ҳаммаси изига тушиб, қиз узатиб, ўғил уйлаганимизда, турмушимизнинг ўттизинчи йилини ёруғ юз билан кутиб олаётганимизда англадим. Ҳаёт мактабида инсон умрбод ўқувчи экан. Насиб қилса, бугун эрта кенжатойингизни ҳам уйлантирамиз. Ўйласам, дунёнинг ташвишини бошимизга олиб, ўз-ўзимизни қийнар эканмиз. Ношукрлик, тақдирдан нолиш, қўлимизда борига қаноат қилмаслик... Булар бахтимизни емирар экан аслида. Буюклик адашиш ва тажрибалардан туғилар экан. Дадаси, сизни турмуш қурганимизнинг ўттиз йиллиги муносабати билан табриклаш учун тонг қоронғусида уйғондим. Қўшни хонада ибодат билан машғул экансиз. Мен ҳам Аллоҳ бандаларининг дуосини эшитиш учун осмон эшикларини очган онда фарзандларимизга умр, ризқ, бахт ва ўзимизга пиру бадавлатлик тақдирини сўраб илтижо қиламан...»

Исми сир тутилган аёл мактубини Баҳор оққа кўчирди.

Ақлдан адаштирмасин

Abdu — Thu, 18 Dec 2014 16:29:00 GMT

Ақлдан адаштирмасин

Айтишларича, инсоннинг вужудида икки хислат- раҳмоний ва шайтоний хислат мудом курашиб яшар экан. Иродасиз, бесабр кишилар шайтонга қул бўлиб, бардоши тоғларни йиққулик инсон эса раҳмоний фазилатлари билан юксалар экан. Қизиғи, менга бундай гапларни ҳеч ким ўргатмаган. Ўттиз беш йиллик ҳаётим, ўн беш йиллик турмушим мобайнида ўзим англаб етдим. Қаердадир “Инсон ўзига зарур бўлган ҳақиқатни ўзи англаб етмаса, унга бошқаларнинг тушунтириши бекор” деган гапни ўқигандим. Жуда тўғри айтилган экан. Мен ўзимга нима яхши, нима ёмонлигини, қайси йўл тўғрию, қайсиниси нотўғри эканини ҳаётнинг нотекис йўллрида юриб, йиқилиб, тепиниб, қоқилиб туриб билдим. Шукрки, Тангрим тақдиримда адашиш, хатога йўл қўйишни қисмат қилмаган экан. Зотан, аёл хатоси кечирилмайди!
Тиббиёт коллежини тамомлаб, туман касалхонасига ишга жойлашдим. Шу ерда фаррошлик қиладиган жамоадошимизнинг менга назари тушиб, уйимизга совчиликка бордилар. Иккита ўғиллари бор экан, каттасига касалхонамизнинг терапея бўлими врачини келин қилган эканлар. Уйдагиларга маъқул келди, чоғи, жамоадошимизнинг ўғиллари билан учрашиб кўришимни айтишди. Хуллас, тўй бўлди. Қайноғам ҳам, хўжайиним ҳам ҳеч қаерда ишламас, уйда мол-қўйга қараб юришарди. Овсинимнинг иккита боласи бор, қачон қараманг уйида етишмовчилик, йўқчилик важидан жанжал, зиддият. Мен узатилаётганимдаёқ куёвимнинг ҳеч қандай иши йўқлигини билардим ва ўзимни шу ҳаётга мослаб келинликка қадам қўйгандим. Шу боисдан ҳам тақдирга тан бериб яшайқердим. Ўзим ҳам жуда ўзига тўқ, ҳамма нарсаси бадастир оилада ўсмаганман, ота-онам меҳнат қилиб, бирга жавлон уриб рўзғорнинг камини бутлашга тиришишарди.
Хуллас, уч йил орасида иккита фарзандли бўлдик. Болали бўлгач кишининг орзу- ҳаваслари ҳам фарзанди билан боғлиқ бўлиб қолар экан. Энди дадасининг фақат уйда мол боқиши, менинг ҳамширалик қилиб топадиган маошим рўзғорга етмай қолди. Эримнинг ўзидан бирор бир жўяли маслаҳат чиқармикан, деган ўйда уларнинг оғизларини пойладим. Бу орада қайноғам уч-тўртта маҳалладош эркаклар билан Россияга ишлагани кетадиган бўлди. Эрим ҳам улар билан борадиган бўлди. Аввалига ваҳимага тушдим. Эри хорижда ишлаётган аёллар ҳақида одамлар оғзида ҳар хил гаплар айланишини эшитгандим. Ўша гап-сўз, миш-мишларнинг бири рост бўлса, юзтаси ёлғондир балки. Аммо одамзоднинг феъли ғалати бўлади: рост гапга ишонмайдию, ёлғон гапга жуда тез ва осонгина ишонади. “Худо кўрсатмасин мен ҳақимда ҳам шунақанги ғийбат миш-мишлар тарқалиб кетса, нима қиламан?” қабилидаги ваҳимали ўйлар дастидан оромимни йўқотдим. Майли, тўғри юрсам, қалтис қадам қўймасам-ку, биров ёлғон бўҳтон қилгани журъат қилмас, лекин болаларнинг инжиқлиги, тарбияси нима бўлади, деб бир хаёлим яна минг хаёлни бошлаб келаверди. Отаси хорижда ишлагани кетиб, онасига қулоқ солмай бебош бўлиб кетган ўғиллар, ёмон йўлга кириб кетган қизлар ҳақида ҳам гап-сўзлар қулоғимга чалинганди. Менга тинчлик бермаган ўй-фикрларим ўзим билан қолаверди. Эрим қайноғамга эргашиб Россияга кетвордилар...
Иккала ўғли хорижга кетгач, қайнонамнинг ҳам ҳақиқий қиёфаси кўрина бошлади. У икки гапнинг бирида овсиним иккимизга:
—   Болаларимни Россияга ишга жўнатиб юбориб, энди ўзларинг иссиқ уйда оёқларингни узатиб ўтирибсанларми? – деб маломат қиладиган ҳунар чиқарди. Икки овсин дардимизичимизда. Ўзимиздан ўтганни ўзимиз биламиз. Бунинг устига эрим билан қайноғамнинг Россияга борганига олти ойдан ошиб кетди ҳам на бир қўнғироқ, на бир хат бор. Хавотир ва ҳадик заҳарли илондай чақиб қийнагани бир томон, қайнонамнинг аччиқ-тирсиқ зардалари бир томон.
—   Келин эмас, бошимга бало, болаларимга офат олиб келган эканман. Пулга ўчакишмай ҳар бало бўлгурлар, ўзларинг ўтирибсанлар уйимда, ўғилларим қаерда, кимларнинг юртида хор бўлибб юрибди. Икковингларни ҳам ҳайдаб соламан, менга бунақа келинларнинг кераги йўқ. Ўғилларим соғ-саломат қайтса, уларни онаси ўпмаган қизларга уйлантириб қўяман...
Ьу илон эшитса пўст ташлайдиган гаплар кунда кунора такрорланаверади. Хорижга кетганлардан эса дарак йўқ. Овсиним қайнонамнинг гапларига ортиқ тоқат қилмаслигини айтди. Кўч-кўронини йиғиштириб, болаларини етаклаб онасиникига йўлолди.
—   Эрим келса, мени деса, бориб опкелади, агар онасининг измидан чиқмайдиган хотинчалиш бўлса, ўзи билади. Иккита болани эплаб боқиа оламан,- деди у ота уйига кета туриб.
—   Ундай қилманг, опа, - дедим, овсинимни йўлдан қайтаришга уриниб.- Биз иккимиз, ойижон бир ўзи. Сабр қилсак, бу қийинчиликларни ҳам енгамиз. Ўтмаган кун йўқ...
—   Э, менга керак эмас. Бу фаррошнинг тутуриқсиз ўғлига тоқат қилганим етар. Менга биров раҳмат айтдими?..
Овсинимни уйдан кетказиб ҳам қайнонам тинчимади. Рўзғоримизни алоҳида қилиб қўйишди. Ёш болаларим билан ўзим йиқиламан, ўзим тураман. Ота-онамдан бошқа ҳеч бир одам, “сен қандайсан? Нима муаммоинг бор” деб сўрамайди. Ака-опаларимнинг ҳам ўз дарди, дунёси бор. Замон бировдан нолийдиган ҳолатда бўлмаса... Хуллас, таваккал қилиб яшайвердим. Бошимдан ўтган кунлар ҳозирги кунимда гўё эртакка ўхшайди. Эслаганимда худди қўрқинчли туш кўргандек хотирам сарҳадларида бўй кўрсатади у кунлар. Ҳафталаб уйимда овқат қилиш учун ёғ бўлмасди. Чиққан қиз чиғириқдан нари дейдилар. Ҳамма дардимни ҳам онамга айтолмайман. Айтган билан нима ўзгарарди, улар ҳам мендан минг чандон ортиқ озорланадилар-да. Арзимаган маош оламан, уни ҳам энидан, бўйидан тортиб у ойдан бу ойга амаллаб етказаман. Ҳаммасидан ҳам алам қиларлиси, кўча –куйда эримнинг узоқдалигини биладиган эркакларнинг бошқача қараши. Қўрққанга қўш кўринар, деганларидек бегона эркакнинг бехосдан тушган нигоҳини ҳам ёмон ниятга йўяман. Таниш-билишларнинг “ёрдам керакмасми, болалар билан қийналиб қолмаяпсизларми?” деган саволи худди ёмон мақсадга таклифдек туюлиб, юрак-бағрим эзилиб кетади. Бу орада касалхонада овсиним ҳақида гап-сўз болалаб кетди. Аввалига миш-мишларга эътибор бермадим. Кейинроқ аҳамият берсам, ҳақиқатдан ҳам овсинимнинг юриш-туриши, ўзини тутиши ўзгаргандек.
—   Опа, тинчликми? Акам қайтсалар, бундай гапларни юугртириб юрганларнинг ҳолига вой бўлади. Сиз ўксинманг,- дедим овсиниимнинг кўнглини кўтариш учун. У эса пинагини ҳам бузмади:
—   Мен нима қилишим керак?! Эрим ҳам уёқларда тек юрмагандир. Топиб олгандир битта-яримтани. Мен ўзим учун яшайман. Бу дунёга бир марта келамиз. Қийналиб, қисиниб яшашнинг нима кераги бор?..- Овсинимнинг гаплари ҳам бежо бўлди. Демак, рост экан. Худо уриб қўйибдику буни, дедим ичимд ижирғаниб. Шундоқ ҳам эри хорижга кетган аёлларни одамлар қўлини бигиз қилиб кўрсатади, демак, бекорга эмас экан-да...
Касалхонада овсинимнинг ўзида даволанган бир тижоратчи билан дон олишиб юргани ҳақидаги гап-сўзлар тинай демасди. Ҳатто, ўша тижоратчининг хотини келиб касалхонада беморлар, шифокору ҳамширалар олдида роса тўполон ҳам кўтарди. Одамлар “анвининг овсини, буям овсинидан ўтиб қайга борарди?!” деб қараганга ўхшаб, кўчада юришга, ишга бориб келишга ор қиладиган бўлдим. Ишдан бўшаб, аввалгидан кам маош олсам-да, ишимни қишлоғимиздаги врачлик пунктига ўтказиболдим. Ўша кезлари Худонинг каромати билан турмуш ўртоғим қўнғироқ қилиб қолдилар. Жуда қийналганларини,иш, бошпана топгунларича роса азоб чекканларини айтдилар.
—   Энди ишимиз яхши. Ҳар ойда сенга пул жўнатиб тураман. Ишга ҳам чиқма. Кераги йўқ,- дедилар, дадаси хайрлаша туриб. Қайноғамни қайта-қайта сўрадиму, аммо овсинми болаларни олиб кетгани ҳақида индаёлмадим. Эртаси куни эрим яна қўнғироқ қилдилар ва энди негадир овозида шубҳа жаҳл сезилаётганди:
—   Эртадан ишингни йиғиштир. Янгам нега уйдан кетиб қолибди? Уялмайсизларми, биз рўзғоримиз, бола-чақамиз, сенларни деб шу ерларда сарсон бўлиб юрсагу, сенлар уёқда ҳушингга келганини қилиб юрибсанлар эканда! Уятсизлар!
Эримнинг таъналари юрагимни ўқдай тешиб ўтди. Бир кўнглим ундан хафа бўлсам, бир кўнглим акаси учун ўксиняпти-да, деб ўйлардим. Эримнинг айтганини қилиб ишдан бўшаб олдим. Бирор ҳафталардан кейин пул жўнатибдилар. Олдим. Рўзғорнинг кам-кўсти, болаларнинг уст-бошини қилиб, ортганини яхши ният билан йиға бошладим.
Болаларимни бағримга босиб, иродамга суяниб, Аллоҳга таваккал қилиб уч йил эримни кутдим. Улар жўнатган пулларни тежаб-тергаб, саришталаб йиғиб қўяверди. Бир куни бағримиз тўлиб дадмиз кириб келдилар.
—   Энди ҳеч қаерга кетмайсиз! Бўлди, болала улғайишяпти, энди менинг кучим етмайди. Ўғил боланинг тарбяисида отанинг ўрни муҳим,- дедим келди-кетдилардан ортиб иккимиз қолганимизда. Сўнг йиғиб қўйган жамғармамни олиб келдим:- Дадаси, мана юборган пулларингиз. Энди бу пулларни бирор мақсадли сарфлашимиз керак. Шундай қилингки, шу пулларимиз бизга ҳам иш ўрини очиб берсин, ҳам турмушимизни ўтказсин. Энди омонатингизни ўзингизга қайтарин, қолганини ўзингиз биласиз.
—   Бу пулларни сизларга рўзғор харажатлари учун юборагндим-ку, ахир?- Ҳайратланди эрим.- Қандай қилиб шунча пул йиғдинг?
—   Ётиб еса тоғ чидамайди, дадаси. Мен тежаб сарфладим. Фақат болаларга уст-бош олдим, рўзғорнинг озиқ-овқатини қилдим холос. Қолаверса, уйда ўтирганимдан бери сигир – бузоқларимизни боқаман. Шундоққина эшигимиздан келиб сут-қаттиғини олиб кетишади. Рўзғор заруратига ўша пулларни етказиб турдлим. Сиз жўнатган пулларни яхши кунга деб асраб қўйгандим-да...
—   Эгни-бошинг бунча юпун? Тўрт йил олдин кийиб юрган кийимларингни киийб юрибсан-а, онаси? Меҳмонларнинг олдида роса хижолат чекдим...- Эрим койидилар.
—   Дадаси, эри йўқ аёлнинг атрофида фақат ғаламисларнинг кўзи айланишади-ку. Янги кийим олиб кийсам, одамлар “эри йўқлигида ўзини кимларга кўз-кўз қиляпти” дейишмайдими? Шукур, ўзингиз келдингиз, энди хоҳлаган кийимини олиб берарсиз?- десам, эримнинг кўзларида ёш келди:
—   Мени кечир, Маҳбуба... Уёқларда юрганимда баъзан кўнглимга шубҳа ораларди... Аммо ўша пайтда гумонларга борганим учун энди ўзим уяляпман...
Эрим иккаламиз қишлоқча бизнесни йўлга қўйиб олдик. Ҳозир тўртта сигир соғаман, уйимиз ёнида дўкон очганмиз. Эрим яқин кунларда музқаймоқ, қатиқ-қаймоқ қиладиган цех очмоқчи бўлиб турибдилар. Қайнонам ҳам биз билан, энди тиллари дуодан бўшамайди.
Овсиним эса... Бесабрлик қилиб ўйламай босган қадамининг жабрини тортиб юрибди. Қайноғам билан ажрашишди. Қайноғам эри автоҳалокатда вафот этган жувонга уйланди. Ўғли қайноғамда, қизи собиқ овсинимда қолиб, болалар сарсон бўлди. Инсон ҳеч қачон ақлдан адашмасин, иродаси ожиз бўлмасин экан...

Рухшона Фаррух

Чимилдиқли уйга кирма, эй қиз!

Abdu — Thu, 18 Dec 2014 16:26:56 GMT

Чимилдиқли уйга кирма, эй қиз!

Оқшом чўкаяпти... Шафақранг уфқ заъфароний кўйлак кийган борлиқ ҳуснига янада ўзгача фусункорлик, жозиба ва сеҳр бағишлайди. Ишдан чиқиб автобус бекатида бироз муддат улов кутдим. Мен гўёки автобус тўхтамайдиган бекатда турибман... Бахт автобусини кутиб... Мен қачон келиши номаълум бўлган автобусни кутаяпман. Бу бекатда манзилим сари олиб борадиган автобусни кутавериб гул ёшлигимни вақт шамширига қурбон қиляпман. Шаҳар шовқинини босиб кетаётган қушлар чуғури хаёлларим сарҳадини эгаллаб, мени ёлғизлик ва соғинч аро орзулар сайрига чорлади. Оҳиста қадамлар билан мақсадсиз юра бошладим. Дунёдан қочиб, бу оламдан узилиб қайларгадир кетгим келяпти... Аммо қайга кетайин?.. Уйга боргим келмаяпти. Бекатда эса муқим яшаб бўлмайди... Уйга кетгим йўқ.
Бир уй бор.
Бу уйда,
қачон қараманг,
совуқ ҳашам ҳоким,
ва қаттиқ тартиб.
Бу уй жуда тоза.
Кирадилар унга
фақат юракларга оёқни артиб...
Шоирнинг кўнгилни музлатадиган бу таърифи менинг уйим ҳақида ёзилган бўлса неажаб...
Кетяпман. Оёғим остида майдаланаётган хазон барглари гўё, “мен яшашни истайман” деб илтижолангандек шитирлайди. Мен бағритошга айланганман, эй, хазон фаслининг умиди кесилган болалари. Мен ўзимга ҳам раҳм қилмай қўйганман. Бу бағритошлар, номардлар, нокаслар дастидан озор чекавериб, оғриқ туявериб дард нелигин ҳис қилмас тош юракка айланганман. Сиз ўзига раҳм қилмайдиган алам бандасидан шафқат кутяпсизми, эй япроқлар? Бу ишингиз қайси ақлга сиғади?..
Мен ҳам худди сизга ўхшайман аслида. Умрим баҳорида гул-гул очилиб яшнагандим. Орзуларим осмон, оқ булутлар бошимга рўмол эди. Тунда Ой манглайимда тож, юлдузлар қулоқларимга сирға эди. Кундузи нигоҳларимда Қуёш куларди. Мен орзунинг эркатой қизи эдим. Эшитяпсизми, япроқлар, мени Умид опичлаб, Орзукўтариб юрарди. Кейин... кейин... бу қандоқ рўй берди билолмай қолдим.
—    Қизим, сенга совчи келди...- Биринчи марта онажоним совчилар ҳақида паст ва дардчил оҳангда менга гапираётгандилар. Мен гумроҳа мунисамнинг изтиробларини англамабман:
—    Келса келади-да, аяжон, ҳали узатадиган қизим йўқ, демадингизми?..
—    Болам... Қизим...- Меҳрибоним негадир ўксиб йиғлаб юбордилар.- Сенга икки марта хотин қўйган, бефарзанд йигитдан совчи келди...- Бу совуқ хабардан изғирин шамол қўлида чирпирак учаётган япроқдек ўзимни англаёлмай, ўзимни идрок этолмай қолгандим... Осмондан ерга қулаб тушиш... Бу шунчалар аёвсиз зарбаки...
Кейин бундай зарбалар кунба кун кўпайиб бораверди. Йиллар, йиллар, қўли қийшиқ наққош ва уқувсиз косметолог йиллар... Тун кетидан тонг, тонг кетидан кун қувалаб ёшимга ёш қўшилиб бораверибди, ажинлар ёшимни сотадиган бўлибди, мен эса бехабар қолаверибман.
Япроқлар... Нега мендан ўпкалайсиз?! Мен тошбағирман, дедим-ку сизга! Мендан шафқат кутманг! Оёқларим остида эзғиланаётганингиздан изтироб аралаш қувонч туяман мен!.. Чунки... Чунки кўнгил Аллоҳнинг уйи эканини билмай ўтаётган гумроҳлардан озор кўравериб, азият чекавериб мен ҳам улардай темир одамга айланганман...
Яқинда ўзим ўқитган ўқувчи қиз узатилди. Тўйга айтса, яхши кунида шерик бўлай деб борибман. Дил яраларим бир худобехабар иримчининг тирноқлари зарбидан қонталаш бўлди. Чимилдиқли уй экан мен билмай остонасидан қадам қўйган хона. Ўқувчи қизнинг аммасимиман деган хотин нафрат билан менга тикилиб:
—    Чимилдиқли хонага кирманг!- деб оёғим тагидаги кўрпачани тортиб олгани етмагандек, атай менга эшитттириб “Хосиятсиз қари қиз, ёр-ёр эшитмай чимилдиқли уйда нима қиласан?!” деди ғудраниб. Эҳ, япроқлар, япроқлар, хазон фаслининг чорасиз армонлари, одамлар шунчалик тошбағир, шунчалик бераҳм бўлиб кетишган экан. Нетонгки, одамлар ўз қадрини билмаган фоҳишадан, нархи арзон ахлоқсиздан ҳазар қилмайдилару менга ўхшаган қадр-қийматини юксак қўйгувчилардан ижирғанишади... Ахир, мен, тақдири меникига ўхшаш қизлар никоҳсиз бола туғиб, учраган билан етаклашиб, наҳс босиб бузилиб шармисор бўлмаганмизку, шунчаки, ўзимизга бўлган муҳаббатимиз кучли, холос. Шу биргина “айб”имиз биздан нари қочишлари учун сабаб бўларми?.. Оила қуриб оила қадрини, жуфтлик илмини уқмаганлар қанча?! Арзимаган баҳонаю боис важидан муқаддас оиласини бузаётганлар, жуфти ҳалолига, никоҳидаги ёстиқдошига хиёнат қилганлар қанча? Улар ҳазар қилишга, нафратланишга маҳкум эмасмилар?! Мен, биз қайси гуноҳимиз, қайси айбимиз учун тилиқ қисиқ, боши эгик бўлишимиз керак?..
Шунақа гаплар, япроқлар... Аммо мен оғрина –оғрина оғринмай қўйдим. Мен барибир ҳаммадан яхшиман! Мен барибир энг яхшисига муносибман. Менга аталган бахтнинг оҳори тўкилмаган. Мен шундай ўйлайман... Йўқ, йўқ! Бу шунчаки хаёл ё миямдаги ўй эмас , бир куни мен кутган БАХТ автобуси менинг бекатимда ҳам тўхташига ва у мени ўзим орзу қилган ҳаёт манзили сари олиб кетишига астойдил ИШОНМАН! Умидим борки, сабр – тоқатим ва ишонч билан кутганим эвазига БАХТга етаман!..
Сен шундай хилқатсан, хаёлдай ширин
Орзудайин олис, етиб бўлмайди.
Кўнгил саройида яшайсан яширин
Остонангдан итдай кетиб бўлмайди...
Шоирнинг самимий эркалаши ўзимни, ЎЗЛИГИМни эслатади менга. Бу оташин сатрларда орзуларим акси жилваланади...
Япроқлар, мени кўп қийнаманг. Мени айбдор қилманг. Атайлаб сизни эзмаяпманку. Сиз ҳам, мен ҳам тақдирнинг вақт аталмиш эркатой қизи қўлидаги ўйинчоқмиз. Унинг измига қарши чиқолмаймиз. Унга бўйинсунишга мажбурмиз. Вақт... Япроқлар, ҳеч ўкинманг, мен учун қайғурманг, кузнинг ноумид умидлари, мен албатта бахтли бўламан!.. Дилимни оғритганлар, кўзимни ёшлаганлар, устимдан кулганларга аччиқ қилиб эмас, уларга ҳақиқий бахт қандай бўлишини кўрсатиб бахтли бўламан! Ўшанда сиз мана бу асрий чинорлар вужудида қайта кўкарган, саодат қўшиғини куйлаётган кўнглим оҳангларига мос рақсга тушаётган бўласиз. Ўша кунни бирга кутамиз-а, япроқлар?..

ФАРЗОНА

Оқ қилинган қиз надомати

Abdu — Thu, 18 Dec 2014 16:24:41 GMT

Оқ қилинган қиз надомати

“Ассалому алайкум ҳурматли журналист опа. Ўйлаб-ўйлаб сизга мактуб ёзиб, дардларимни бўлишишга қарор қилдим, чунки бу аламларимни на онамга, на опам ё дугонамга айта оламан. Юрагимда қатланиб, қалбимни кемириб ётган бу ҳасратларим, бора-бора мени тушкунлик денгизи аро ғарқ қила бошлади-ки, бу эзғинликдан халос бўлиш учун сиздан ўзга дилдош топмадим. Зеро, аламзада дилни ҳамма ҳам англайвермайди. Ситам ва надомат уя қурган юрагимга сизни рафиқ санаб, мени хатолар гирдобига улоқтирган воқеанинг аввалини гапириш мен учун ниҳоятда оғир. Зотан, қалбимга ишқ аталмиш гўзал туйғу ошён қурдию, менда на ҳаловат, на роҳат қолди. Гўёки еру само унинг суратида акс этгану, мен қай нуқтага кўз тиксам ўша жойда севгилимнинг висоли намоён бўлаверади. Хуллас, севишдик. Бир умрга бирга бўламиз, бизни ўлим айирадию ва ҳаттоки ўшанда ҳам бир қабрда манзил қурамиз, деб аҳду паймонлар қилдик. Аммо...
Бандасининг айтгани эмас, Аллоҳнинг хоҳлагани бўларкан. Тақдир йўлларимизни айро этди. Бунинг узундан узоқ тарихини сизга сўйлаш ниятидан йироқман. Чунки, улғайиб, ҳаётнинг паст-баландида турли синову имтиҳонларидан ўтавериб англаганим шу бўлди-ки, инсон тақдиридаги яхши-ёмон кунларга ўзи ҳам сабабчи бўларкан. Киши керак жойда ўзининг қадрини ҳам билиши керак экан. Нимага муносибу, нимага лойиқ эмас...
Шундай қилиб у йигит бошқа қизга уйланиб кетди. Мен нодон эса... қайдаги ҳою ҳаваснинг қурбонига айландим. Не-не орзу-умидлару ширин хаёллар қанотида дил берган инсоним, бўйимда бўп қолганини билиб ғойиб бўлди-қолди. Уни қидирмадим ҳам. Чунки бундан ҳеч қандай наф йўқлигини яхши билардим. Вужудимдаги ўзгаришни уйдагилар пайқаб қолмасидан узоқроққа боришни режалаштирдим. Ота-онамга, “шаҳарга, ўқув марказига бориб ҳунар ўрганаман” деб уйдан чиқиб дугонамникида яшаб юравердим. Вақт-соати етиб ўғил фарзанд кўрдим. Туғруқхонада уч кунлик чақалоғимни қўйиб уйга боламга ҳужжат қилиш учун келдим. Мен ҳақимдаги гап-сўзлар тарқалиб ота-онамнинг қулоғига етибди. Роса тўполон, уруш-жанжаллар билан ўн кундан сўнг туғруқхонага қайтдим. Чархи кажрафтор аччиқ ёзуқлар билан тўлган пешонамга шу дилбандимни ҳам кўп кўрибди. Бу бевафо дунёга келиб на ота, на она меҳрига тўёлган гўдагимни кўзёшларим билан ювиб қабрга қўйдим. Токи жаннатнинг райҳонига айланиб менинг бадбўй хатоларимга муаттар ифор билан парда бўлсин, деб...
Ота-онасига оқ бўлган, муҳаббат деб топингани нафрат чиққан, фарзандидан айрилган мен юзлари қора, пешонаси шўр борар манзилининг бекатини билмайдиган аёл кўча-кўйларда кўзёшларимни ичиб юрганимда шайтон қиёфасидаги бир қизга учрадим. Менга дўст ниқоби остида мулойим назар солган у малъунанинг қўшни вилоятда яхшигина иш жойи борлиги ва у ерда олисдан келганлар ётоқхона билан таъминланиши ҳақидаги уйдирмаларига ишониб, унинг ортидан нажот истаб бордим. Мени ёшига номуносиб кийинган, юз-кўзидаги пардози ўзига ярашмаган, ёши ўтинқираб қолган аёл кутиб олди. Кейин улар иккиси мени ҳоли қолдириб, нималарнидир гаплашишди ва 10-15 дақиқалардан кейин уй бекаси чиқиб, “иш”га қабул қилинганимни айтди. Мени бу ерга бошлаб келган бетайин мен билан мунофиқларча тиржайиб хайрлашди. “Иш соат”им бошланган дақиқаларда мен унга ишониб катта ва ислоҳ этилмайдиган гуноҳга йўл қўйганимни англаб етдим. Мен иш қидириб паноҳ истаб борган жой... фоҳишахона эди...
Энг ачинарлиси у ердан қочишга уринмадим. Менга ҳаммаси барибир эди. Ўзимни кераксиз, ташландиқдай ҳис этардим. Баъзан ўз-ўзимга, “борар жойи, суянадиган одами бўлмаган нотавон ожиза фоҳишахонадан бошқа қаерга ҳам сиғар эди” деб ҳам ғўярдим. Боз устига ота-онасига оқ бўлган, адашган қиз...
Қўшмачи аёлнинг зуғуми зўрликлари остида жирканч ҳаёт кечириб юрган кунларимнинг бирида қандайдир йигитнинг нигоҳи менга тушганини сезиб ғолдим. У орқаваротдан мен ҳақимда сўраб-суриштириб, ўтмишим ва ҳозирги пайтдаги ҳолатим тўғрисида маълумот тўплаган экан. Юрагим сиқилиб, ҳаётга нисбатан қизиқишим йўқолганидан фойдаландими ё бошимга тушган мусибатларни эшитиб раҳми келдими, хуллас кўнглимни олишга уринарди. Ва бунга эришди ҳам. У қўярда қўймай мени қийин-қистовга солиб уйга қайтарди. Унинг гапига кириб ота-онамнинг оёғига бош уриб тавалло қилдим. Меҳрибонларим мен нобакор, шармандани кечириб, яна бағрларига олишди. Фақат дадам, “Энди бу уйда яшамайсан, келинойиларинг, қўни-қўшнининг гап-сўзи кўп”, деб мени туман марказидаги уйимизга онам билан бирга жўнатиб юбордилар. Ишга кирдим. Баъзан онам, баъзан жиянларимдан бири билан тунаб қолардим. Мен ҳалиги йигитнинг шарофати билан барча ёмон иллатларимни ташлаган эдим. Бироқ, у билан тобора муносабатларимиз чуқурлашиб бораётган эди. Ва албатта буни яна ҳаммадан сир тутардим... Лекин ойни этак билан ёпиб бўлмаганидек, сирларим ошкор бўлди. Унгача эса ҳомиладор бўлиб қолдим ва олдириб ташладим. Бу ҳол яна бир маротаба такрорланганида аҳволим ниҳоятда оғирлашиб қолди. Кўп қон йўқотдим, тинка-мадорим қуриб ўрнимдан туролмайдиган ҳолатга тушдим. Бош ёстиққа теккач, кишининг ақли равшан тортиб, фикри теранлашаркан. Ўйлаб қарасам, ёшим ўтиб боряпти, номи чиққан қизни биров олмайди. Эрта қариганимда, келинойим-жиянларимнинг остонасида хор бўлишим аниқ. Шунинг учун ҳам соғайиб, ўзимни бироз ўнглаганимдан сўнг яна ўша йигитдан ҳомиладор бўлдим ва бу сафар фарзандимни дунёга келтиришга жазм қилдим. Фарзанд кўрдим. Қизалоқ. Лекин у йигит боламни тан олмади. Ота-онаси бу ғалвалардан уни тезроқ халос этиш учун бошқа қизга уйлантириб қўйишди. Менга энди унинг қизиғи йўқ эди. Муҳими, фарзандим бағримда, энди бу ёлғон дунёда менинг ҳам овунчим бор эди...
Мен ўзимча, “фарзанд кўрсам, ўтмишимдаги хатоларимни ислоҳ этиб, янгича ҳаёт қураман. Қизимни яхши тарбиялаб, юзимдаги қора доғларни юваман”, деб ният қилдим. Аммо, таассуфки киши қора ўтмишидаги қалтис хатоларидан бир умр қоча олмас экан. Янглиш босган қадаминг таъқиби соядек эргашиб юраверар экан...
Бир ташкилотга ишга кирдим. Опажон, ҳатто фаррошга ҳам ёмон кўз билан қаровчилар бор экан. Худди фаррош одам эмасдек, унга ҳам беписандлик қилиб гап отадиган, шаъни, ғурурини оёқости қиладиганлар кўп экан. Бошлиқ “ишдан бўш вақтингни менга ажратасан”, дейди, ўринбосари ярим тунда уйимга қўнғироқ қилиб, “бугун бошқармадан меҳмон келган, даврани қизитишга келасизми, олиб келайми?” дейди. Мен индамайгина аризамни ёзиб ишдан бўшадим...
Опажон, мен ҳам бошқалардек яшаб, ишлаб, одамлар орасига қўшилгим келади. Лекин нима қилсам, гуноҳларимга пушаймонлигимни, энди жирканч ўтмишимдаги хатоларимни такрорламаслигимни атрофимдагиларга исбот қила оламан? Ахир ҳаётда ҳамма ҳам адашади-ку. Энди бир умр ўтмиш калтагининг зарбаларидан қолган оғриқлардан азобланиб яшайманми?!
Сиздан маслаҳат сўраб, номаълум мухлисангиз...”

Муаллифдан: Сингилжон, очиғи мактубингиз қўлимга теккан кундан бери, тақдирингизни ўйласам юрагим увишиб кетади. Муҳаббат — илоҳий туйғу. У нурдан шаффоф, сувдан покиза. Ёшликнинг бебош хаёлларига берилиб, сиз уни НАФС либосига ўрагансиз. Оқибатда умрбод ислоҳ этилмайдиган гуноҳга қўл ургансиз. Сингилгинам, севиш, севилиш, бу туйғуга асир бўлиш яхши, аммо одам боласи ҳар қандай инсоний туйғудан кўра ўз шаъни ва ҒУРУРини устун қўймоғи шарт! Зеро, ҳеч нима, ҳеч қандай ҳиссиёт обрўингиз ўрнини боса олмайди! Майли, ўтган ишга саловат. Муҳими, хатоларингизни англаб бу йўлдан қайтибсиз. Шукр қилинг, Яратган Эгам кўнглингизга диёнат зиёларини солибди. Афсусу надоматдан фойда йўқ, аммо яна бир нарсани унутманг-ки, гуноҳига пушаймон бўлиш ҳам, тавба ҳисобидадир, дейилади Ҳадиси шарифда. Ҳаётда тушкун кайфиятда яшаманг. Ўзингизни қўлга олинг, ҳадеб ўзингизни айблаш билан наф топмайсиз. Иложини топиб, бирорта тикув цехларигами, кондитер цехларигами ишга киринг. Ҳунар ўрганиб, меҳнат қилиб одамлар орасига киринг. Ҳаммаси ўз қўлингизда. Аввало Худо, қолаверса ўзингизга ишонинг, ҳали ҳаммаси яхши бўлиб кетади.

Фарзона тайёрлади.

“Мерос меникими ё сеникими?”

Abdu — Thu, 18 Dec 2014 16:21:38 GMT

“Мерос меникими ё сеникими?”

“Биз оилада тўрт қиз, икки ўғилмиз. Онам бир пайтлари катта лавозимларда ишлаган. Энг кичик укамни уйлантирганимиздан кейин тўйдан уч ой ўтиб дадам оғир хасталикдан вафот этди. Тўғриси, онам раҳматли мансабдор лавозимларда ишлагани учунми бироз жаҳлдор, буйруқ беришни хуш кўрадиган, ортиқча гап-сўзни ёмон кўрадиган аёл эди. Бизни ҳам ортиқча эркалатганларини эслолмайман. Аммо ҳеч қачон бировга хафа қилдириб қўймаган. Биз қизларнинг турмуш ўртоқларимиз ҳам, қайнона-қайноталаримиз ҳам онамдан чўчиб туришарди. Келинларни-ку айтмаса ҳам бўлади. Хуллас, дадам қазо қилиб, онам кексайиб қолгач, келинларнинг “тили чиқди”. Онамни яккалаб, ош-овқатига, кир-чирига умуман қарамай қўйди. Бир пайтлар онамнинг оғзидан чиқадиган сўзга илҳақ бўлиб турадиган келинлар ҳатто оғир ётган қайнонасининг ҳол-аҳволидан хабар ҳам олиб қўймади. Опаларим ҳам онамнинг оналик ҳаққини андиша қилмай, “Келинга зулм қилиб нима қиларди? Қиз бола бировнинг хасми, бегонадай гап, келинга меҳрибончилик қилиши керак эди”, деб лабини буриб онамдан хабар олишмади. Охири мен турмуш ўртоғим, қайнона-қайнотамга ялиниб-ёлвориб, эрим, болаларим билан ота уйимга кўчиб келдим ва кекса онамга ўзим қарадим. Энди онам аввалгидек қўрс, шаддот аёл эмас, бир оғиз ширин сўз, меҳрга зор бўлиб қолган онаизор эди. Тўғри, кечаю кундуз онамнинг ёнларида туриб истаганларини бажо келтирдим, аммо уларнинг мендан бошқа яна беш фарзанди бор эди. Она учун ҳар бир боласининг ўз ҳиди бор, куёв минг чираниб меҳрибончилик қилмасин, барибир ўғил бўлолмайди. Онагинамнинг кўнгилларини олишга уринмайлик, барибир опаларимни, акам билан укамни кўп қўмсардилар. Шундай кунларнинг бирида куёвини олдиларига чақириб, маҳалладан бир вакил ва нотариус чақиришни буюрдилар. Хўжайиним айтганларни бажаргач, онам ўзлари яшаб турган уй ва барча тилла тақинчоқлари, банкдаги омонат пуллари ва енгил машинани бизнинг номимизга расмийлаштириб бермоқчилигини айтдилар. Турмуш ўртоғим иккимиз ҳар қанча қаршилик қилмайлик, онам: “Агар мени рози бўлсин, борган жойида хотиржам ётсин десанглар, совғамни қабул қиласизлар”, деб туриб олдилар. Ўшанда маҳалла вакили билан нотариусни кузатиб қайтган эрим “Ҳали кўрасан, буларнинг можароси бизни эл-юрт олдида кўп изза қилади”, дегандилар. Ҳақиқатдан ҳам онагинамнинг юзларига ғубори лаҳад қўниб-қўнмай опаларим, акам ва укам, келинлар бизни юмма талашга шай. Эмишки, биз онамнинг касалликларидан фойдаланиб, улардан ҳамма нарсаларини бизга мерос қолдиришини сўраган эмишмиз. Васиятномани ўзимиз ёзиб, онамга мажбурлаб имзо чектирган эмишмиз. Алам қилиб кетяпти, онамнинг давлати соясида пойтахтдаги нуфузли олий ўқув юртларида таҳсил олган, шаҳарнинг казо-казоларига келин бўлган опаларим менга ўхшаган бир ўқимаган, оддий одамнинг келинига онасидан шунча мерос нимага қолганини ҳеч тушунишмаяпти шекилли?! Бир пайтлари мен турмуш ўртоғим билан бир-биримизни ёқтириб қолганмиз, улардан совчи келавергач, онамнинг жаҳллари чиқиб “Агар ўша йигитга тегадиган бўлсанг, сени ўқитмайман ҳам, сепингга тузукроқ нарса ҳам қилмайман. Опаларингга қара, шаҳар сўрайдиган одамга келин бўлишди, сен оддий деҳқон боласининг нимасини ёқтириб қолдинг?!” деб мени роса койиганлар. Лекин ўшанда менга умуман алам қилмаган, муҳими севган одамимга узатсалар бўлди, деб хурсанд эдим. Вақт ўтиши билан ўша казо-казо куёвлари онамнинг ҳолидан бирровга хабар олишга ярамади. Онам ўлимларидан олдин “Умрингдан барака топ, кенжа куёв. Куёв эмас ўғил бўлдинг. Яхшиям ўшанда қизим мени мол-дунёимга учиб сендан кечмагани, бўлмаса бу кунимда ҳолим не кечарди”, деб дуо қилардилар. Энди опаларим онамдан қолган мерос учун мен билан талашишяпти. Билмадим қачонгача давом этади бу жанжаллар...
Жигарларим “Бу ерда ноҳақлик бўлган, онам ҳеч қачон фақат сенга бериб, бизни ажратиб қўймасдилар. Эрингнинг ака-укалари билан чиқишолмай онамникида яшаб, бор мол-давлатларига эга чиқадиган бўлдингми” дейишяпти. Аслида, ҳеч қанақа қайн-бўйинларим билан тортишмаганман. Эримни онамникида яшашга кўндиргунимча бўларим бўлган. Бизга уйнинг ҳам кераги йўқ, Худога шукр, турмуш ўртоғимнинг топиш-тутиши болаларимиз тугул невараларимизга ҳам етиб, ортади. Фақат онагинамнинг кексайган чоғида, ўз болаларидан оқибат кўрмагани алам қилади. Шу сабаб ҳам ўзимга тегишли меросдан уларга бермоқчи эмасман. Укамнинг аёли тап тортмай: “Қайнонамнинг ўзи мени ёқтирмасди, шунинг учун ҳам уларга қарамаганман” дейди. Катта опам эса, онам қазо қилганида эри билан хорижда дам олаётган эди, жанозага ҳам етиб келмади. Энди ўзингиз ўйлаб кўринг, улар қандай қилиб меросга ҳақли бўлишсин?!..”
Ҳа, азизлар, орамизда шундай кимсалар ҳам бор. Ота-онасининг мол дунёсига кўз тикиб турган, рўзи машҳарда хайрли ва савоб амаллари билан ота-онасига раҳмат ёғдиришини Аллоҳдан сўраш ўрнига, кўзига моддиюндан бошқа нарса кўринмай бир-бирининг гўштини ейишга тайёр турган ўлаксахўрлар, десак тўғримикан бундайлар ҳақида? Мерос талашиб, уй-жой талашиб судма суд, қозилашиб юрганларнинг азалий “қўшиғи” бор” “ Булар менга отагинамни эслатади!” “Буни кўриб онагинамни кўргандек бўламан!” Ўшанақа молпарастларга отасининг эски яктагини ё онасининг эски калишини бериб, “Буни отанг умр бўйи эгнидан ташламаганди”, “Онанг сенга атласу кимхобларни кийдириб, ўзи бир умр мана шу йиртиқ калишда юрганди, энди ол, уни кўзларингга сур, тавоф қил” деб кўрингчи, олармикан?..
“Фарзандларингиз сизнинг жаҳаннамингиз ёки жаннатингиздир” деб марҳамат қилинади муборак ҳадисда. Дуо қилайлик, азизлар, фарзандларимиз жаннатимиз бўлсин. Токи, эрта вафотимиздан сўнг гўримизга лаънат ёғдирмасинлар!..

Рухшона ФАРРУХ нашрга тайёрлади

Яхшиларга кун йўқми?

Abdu — Thu, 18 Dec 2014 16:19:37 GMT

Яхшиларга кун йўқми?

Телефон қўнғироқлари ва мактубларда муцштарийларимиз ўзларини ўйлантираётган муаммолар, ён-атрофида рўй бераётган воқеа-ҳодисаларга муносабат билдириш билан кишилар ҳаётига дахлдорлик ҳиссини намоён этадилар. Шундай куюнчак, узоқни ўйлайдиган ва юртдоши тақдирини ўз ҳаёти билан чамабарчас боғлиқ ҳисоблайдиган муштарийларимиз борлигидан мамнунлик туямиз. Ана шундай муштарийларимиздан ири билан сим ортида суҳбатимиз бугунги кунимизнинг энг оғриқли нуқталаридан бири бўлган – инсоний муносабатлар атрофида бўлди.
—    Одамларни кузатар эканман, кўнглимга оғриқ инади,- деб гап бошладилар Тошкент шаҳридан қўнғироқ қилиб тушган муштарийимиз.- Одамлар орасидан дўст топиш мушкулдан мушкул иш бўлиб қолди. Кимгадир кўнглингни очиб, меҳр бермоқчи бўлсангиз, бир “лекин”и чиқадию, ҳафсалангиз пир бўлади... Тўғри, беайб парвардигор, адашиш, янглишиш бандасига хос хислат. Аммо одам боласи фақат бугуни билан яшамаслиги керакда. Ҳар бир ишнинг ҳисоби, жавоби бор ахир!..
—    Тўғри айтасиз. Ҳозир айрим замондошларимизнинг қалби қаттиқлашиб, юз-кўзидан меҳр кўтарилгани бор гап. Бироқ кишилардаги бу такабуррона хусусият сабаби нимада экан, деган саволга жавоб бериш қийин...
—    Инсонларнинг ўзаро муносабатларида ишонч йўқолган. Ким самимий, ким мунофиқ билиб бўлмайди. Ҳамма ўз манфаати истагида ҳалак. Одамлар бир-бирини алдаб ёлғон дунёдаги умрини ўтказиши мумкин, лекин қилмишларининг чин дунёдаги жавоби-чи?.. Дунё ва унинг ҳавасларига ҳаддан ортиқ кўнгил қўйган кишининг қалби тошдай қаттиқ бўлади. Қалби қаттиқ одам кўнгилни қайдан тушунсин ва кўнгилни оғритиш катта гуноҳ эканини қайдан англасин?! Ҳозир айрим одамлар учун бировнинг дилини оғритиш одатий ҳолга айланиб қолган ва қилмишларидан ҳеч хижолат чекишмайди....
—    Афсуски, одамлар орасида сиз айтаётган кишилар ҳам кўплаб топилади...
—    Мен бу салбий иллатларнинг сабабини Аллоҳни унутишдамикин, деб ўйлайман. Ахир, бандаси Худодан қўрқса, иймонли бўлади. Иймонли киши биродарининг ишончини суиъстемол қилмайди. Ишончни иймон даражасида билан киши кўнгилга озор етказмайди. Бировнинг ишончи, эътибори ҳам – омонат ҳисобида. Ишончга хиёнат қилиш, кимдир бизга илинган кўнглини синдириш ҳам омонатга хиёнат қилгандай гап...
—    Бу нарсалар ҳақида чуқур мулоҳаза қиладиган одамлар бармоқ билан санарли бўлиб қолди... Фикримча, бу иллатларнинг авж олишида ҳаммамиз бирдек айбдормиз...
—    Ҳа. Гапингиз тўғри. Ўша одамлар ҳам кинингдир акаси, укаси, опа- синглиси, жигари, дўсти... Бизда хато қилган одамга тўғри йўл кўрсатиш, янглиш йўлдан қайтариш ўрнига ўз ҳолига ташлаб қўйишади. Ҳеч ким ўзини ёмон қилгиси келмайди.
—    Лоқайдлик-да...
—    Жуда тўғри айтдингиз, бепарволик бу иллатларнинг онаси. Оқибатсиз кишига бир, икки танбеҳ бериб ёмон кўринганингиз билан, кўпингиз кам бўлиб қолмайди, лекин қанча гуноҳларнинг олдини олган бўласиз. Кимларнингдир озор чекишига йўл қўймаслик ҳам савоб. Мени ранжитадиган нарса — нима савоби, нима гуноҳлигини унутиб қўйишган айримлар...
— Ғалати-ғалати нарсалар урф бўляпти. Шунингдек инсоний муносабатларда ҳам диёнатсизлик, бировнинг ҳақидан ҳазар қилмаслик, инсонинг кўнгли билан ўйнашиш “урф”га айланиб кетди. Ҳатто, биров яхши муносабатда бўлса ҳам кўнгилга ғул-ғула тушадики, нега бу бунча меҳрибон бўлиб қолди, деб...
—    Секин айтасизми?! Рисоладагидек муносабатда бўлган кишига дуч келганда “ тинчликмикан, ишқилиб мулойим муомала остида бир тузоқ йўқмикан” деган гумон юракни ўртайди... Наҳотки, одамлар шунчалик тошбағир бўлиб кетишган бўлса? Бу дунё кимлардан қолмади? Не-не бойлару давлатмандлар, шоҳу саркардалар, алломайи замонлардан қолмади бу дунё. Биздан ҳам ўтади. Кимнингдир дилини оғритиш, кимнингдир ҳақига кўз олайтириб мол-дунё тўплаш, бировнинг омонатига хиёнат қилиб бойиган билан, шоҳона тўкин ҳаётга эришган билан, бизга вафо қиладигани тўрт газ оқ сурп билан, икки газ ер! Ҳаёт ҳар қадамда бу ҳақиқатни бизга уқтиришга уринганига қармай, ҳануз тирикчилик ташвишида хира тортган тафаккуримиз ва тошдай қотган қалбимиз яшашнинг асл МОҲИЯТини ҳис қилишимизга имкон бермаяпти. Беҳисоб мол-дунёга эга танишимиз ёки мутассил инсонларга озор бериб, кишилар кўнглини оғритиб келган қўшнимиз, ёхуд одамлар ҳақига кўз олайтириш билан тирикчилигини ўтказган дўстимизнинг кўрган кечирганлари, вафот этгач, кафанлиги ва ёлғон дунёда ортирган гуноҳларидан бошқа бирор нарсани ўзи билан ортмоқлаб кетганини кўрсак ҳам барибир ўз билганимиздан қолмаймиз. Бизга нима бўляпти, ўзи?..
—       Ҳа, тўғри айтасиз. Яхши инсонларни топиш ҳам, яхши инсонларга яшша ҳам қийин бўляпти. Бироқ ҳамма нарса одамнинг ўзига боғлиқ. Менимча, одамзод ҳеч қачон ўзини жамиятдан айро ҳисобламаса, одамлардан узоқлашмаса, сиз айтган иллатларга ўралашиб қолмайди. Негаки, “мен” эмас “биз” деб яшаган миллат сизу бизни оғринтираётган ҳолатлардан йироқ бўлади. Биродарига етган озорни ўзининг азоби, фожиаси деб билган фуқароси бор юртда инсон шаъни, қадри улуғ бўлади. Биз фарзандларимизни ана шундай фазилатларни шакллантиришимиз, уларни табиат ва инсонга меҳр-муҳаббатли қилиб тарбиялашимиз керак.
—    Айни кўнглимдагиларни ўқий олдингиз. Сизга катта раҳмат. Мени эшитганингиз ва тушунганингиз учун!
—    Сизга ҳам раҳмат, куюнчаклик билан билдирган мулоҳазаларингиз учун. Саломат бўлинг, сайтимизни кузатиб боринг.
—    Албатта. Ижодий ишларингизда омадлар ёр бўлсин!

Хонзода суҳбатлашди

Уни қандай кечирай?

Abdu — Thu, 18 Dec 2014 16:17:06 GMT

Таҳририятга баъзан шундай кишилар қўнғироқ қиладики, уларнинг тақдир ҳикояларини тинглаб, ўйга толасан, киши. Маслаҳат тугул, гўшакнинг нарёғида туриб “Илтимос, менга маслаҳат беринг” деётган илтижоли товуш соҳибини нима деб юпратишни, қандай сўзлар билан унга таскин беришни билмай забун қоласан. Маслаҳат сўраб қўнғироқ қилган мухлис ёши улуғ, кўпни кўрган, ҳаёт қозонида тобланган бўлса-ку, масъулиятинг яна-да оғир...
Куни кеча ана шундай онахон муштарийлардан бири қўнғироқ қилдилар. Салом – алик, ҳол сўрашиш ва танишувдан сўнг онахон минг истиҳола билан гап бошладилар:
-    Қизим, сизларга қўнғироқ қилишдан аввал кўп ўйладим, муаммоимни ақл тарозусида хўп тортдим. Шу ёшимда, ёшларга ибрат, сабоқ берадиган ҳолимда менга маслаҳат беринглар, деб қўнғироқ қилиш чиндан ҳам кишига ярашгулик эмас. Лекин наилож? Буни ҳаёт деб қўйибдилар. Қолаверса, ақл ёшда эмас, бошда, деган гап ҳам бор...
-    Ҳа, ҳақсиз, онахон. Сизни нима ўйлантиряпти? Майли, сиздан анча ёшмиз, ҳаётий тажрибамиз ҳам ҳатто сизнинг ярмингизча эмас. Балки, жўяли маслаҳат бериш қўлимиздан келмас, ҳеч бўлмаганда сизни эшитиш билан кўнглдош бўлишни уддалармиз?
-    Майли, қизим. Шунисига ҳам раҳмат. Хуллас, ёшлигимдан жуда тиришқоқ, изланувчан қиз бўлганман. Биз ёшлигимизда қишлоқ жойларида қиз болаларнинг ўқиши жуда фавқулодда ҳолат бўлиб, ўқимоқчи бўлган қизларни ота-онаси қайириб ташлар, ўқимишли қизлар ҳақида кўп номаъқул гаплар юрарди. Мактабни битираётганимда мен ҳам ота-онамга ўқиш ниятимни айтгандим, отам раҳматли бир хўмрайиб “Бошқа оғзингдан ўқиш деган гап чиқса, онанг иккаловингни нақ жойингга юбораман!” дедилар. Бўлди, шу! Ҳар куни қон қақшаб йиғласам-да, китобларимни қайта-қайта варақлаб ўқиш билан ўзимни овутар, отам онамни уришмасликлари учун, мен туфайли оиламизда келишмовчилик, зиддият пайдо бўлмаслиги учун ўқиш ҳақида қайта гап очмадим. Ўнинчи синфни битирар битирмасимдан мени унаштириб қўйишди. Ўзимдан бир оғиз сўраш йўқ, гап йўқ. Бизда ҳам катталарга тик қараш, қарши гапириш қайда?! “Сени унуштирдик, мана бу патирдан ол, е” дейишса, жим ўтираверардик. Унаштирилган куним онам раҳматли севиниб-қувониб “Қизим, бўлажак куёв ўқимишли экан. Худога айтганинг бор экан, шаҳарда яшаркансизлар. Худо хохласа, сени ҳам албатта ўқитади” дедилар. Тўғриси, турмушга чиқаётганидан хурсанд бўлган қиз бордиру, аммо менчалиги йўқ эди, ўша кезларда. Ўзимни келинчак қиёфасида, келинлик либосларда эмас – бизнинг пайтимизда келиннинг либоси ҳам парча, крепдешин ва оқ-қора атласдан бошқа нима бўларди- талаба, ўқимишли, зиёли қиз қиёфасида тасаввур қилавериб, кўзларимга уйқу келмасди, жон қизим. Шунчалик ўқишга, илм олишга қизиқишим баланд бўлган экан-да. Хуллас, мен билан унаштирилган йигит бирор марта ҳам учрашувга келмади. Ўша пайтлардаги ғўр ақлим уни менга уйлангиси йўқлигига етмаган экан. Бир ойнинг нари-берисида тўйимиз бўлди. Куёв ёнимда жонсиз ҳайкалга ўхшаб юраверди. На тузук-қуруқ гаплашади, на чеҳрасини очиб муомала қилади. Тўйдан кейин бир ярим ойча вақт ўтиб, куёв яна ўқишига, Тошкентга қайтди. Мен у мени ҳам бирга олиб кетишидан, ўша ерда ўқишга тайёрланиб, мен ҳам келаси йили талаба бўлишдан умидвор эдим. Лекин афсуски у бир ўзи қайтди. Менга совуққина қилиб бир оғиз “хайр” деди-ю кетди.
-    Кейин,
-    Шу бўйи олти ойдан кейин келди. Мен фарзанд кутётгандим. Негадир шу туни куёв келинлик уда эмас, ота-онасининг ёнида қолди. Тонгача улар нималарнидир гаплашиб, тортишиб чиқишди. Онда-сонда қайнонамнинг йиғлагани, қайнотамнинг бақиргани эшитилар, уйдагилар нимадандир безовта эди. Ухлаб қолган эканман. Куёв кетиб қолибди. Уйғонганимда уй худди азахонага ўхшаб қолган, қайнотам раҳматли “оқ қилдим” деб тинмай қарғар, қайнонам раҳматли эса “қайтиб олинг” деб зорланиб йиғлардилар. Қайнсингилларимнинг гап-сўзидан куёвимнинг шаҳарда бошқага уйланаётгани, у қиз билан бирга ўқиши ҳақида эшитдим...
-    Эҳ...
-    Ҳа, қизим. Бошимда шу кўргуликлар ҳам бор экан. Ақлсиз эканманми ё жуда ёш эканманми, хуллас, бу менинг ҳаётимда ҳам оғир нарса бўлишини, туғилажак фарзандимни отасиз ёлғиз ўзим тарбиялашимни ўйлаб ҳам кўрмабман. Эртаси куни дадам жанжал кўтариб, мени кўч-кўроним билан уйга қайтариб олиб кетдилар...
-    Ҳа, тақдирнинг ишлари-да, хола...
-    Фарзандим- ўғлим туғилди. Хуллас, яшаб юравердим. Фарзанд дунёқарашни ўзгартирар экан, болали бўлиб мен ҳам катта одам бўлиб қолгандим. Совчилар сўраб келишди, турмуш қуришни истамадим. Болам ёшга етиб, боғчага чиқадиган бўлганида ўзим ҳам боғчага ишга кириб олдим. Ўғлим мактабга борадиган бўлганида мен ҳам Тиббиёт институтига ўқишга кирдим. Етти йил кечикиб бўлса-да талаба бўлиш орзуимга етишдим. Ўқишни битирдим, ишга жойлашдим. Ўзим туғилиб ўсган вилоятда шаҳар туғруқхонасида кўп йиллар ишладим. Ўғлимни ҳам ўқитдим, яхши инсонларнинг фарзандини келин қилиб, тўртта неваранинг бувисиман, Худога шукр.
-    Унда нимадан ташвишдасиз, холажон, Ҳаммаси жойида бўлса...
-    Ҳа, сизга бошимдан ўтган қийинчиликларнинг мингдан бирии ҳикоя қилдим. Шунча машаққатни енгиб, энди бағримга қуёш тегиб, рўшнолик кўраман деб турганимда соиқ эрим остонамда пайдо бўлса, денг!
-    Ҳа, бу одатий ҳол-ку! Турмушига, тақдирига битилган жуфтига ношукрлик қилган кишилар охир-оқибат оиласига зор бўлишади.
-    Ҳа, севиб уйланган хотинидан фарзанд кўрмабди. Ажрашиб кетишган экан анча аввал, Худонинг ишлари қаранг-ки, у аёл фарзандли бўлиб кетибди.
-    Ҳа...
-    Хуллас, ўғлимнинг дадаси ичкиликка берилган, бир аҳвол бўлиб юрибди. Ҳар куни ўғлимнинг йўлидан чиқиб пул сўрар экан. Ҳатто ишхонасигача бориб, пул сўраб жанжалд қилибди. Шундай хўрлигим келди, болалигида аққалли бир марта хабар олмаган боласидан пул сўрашга қандай бети чидади экан?! Ҳовли жойлари ҳам аллақачон укаларининг ҳисобига ўтиб кетган, ота-она вафот этган, у эса ҳеч қаерга сиғмаяпти. Ўғлим отасини жон деб уйга олиб келмоқчию, мендан андиша қиляпти, чоғи. Шунга бошим қотган. У одамни ҳеч кечиролмайман. Лекин ўғлимнинг қийналишини ҳам истамайман...
-    Холажаон, сизга наисҳат қиладжиган ёшда эмасман. Аммо кечирасизу, ўғлингизни ўкситманг. Улар уяладилар, дўстлари, қадрдонлари, оилалари, умуман эл-юрт олдида хижолат қиладилар. Сиз бир оғиз бўлса ҳам ўғлингизга оталарини уйга олиб келишни айтинг. Бандаси не-не гуноҳларни қилмайди, Яратган кечиради. Биз ожиз бандалар ким бўлибмиз, ахир? Холажон, ўтмиш ортда қолди... Ўзингиз ҳам ҳаммасини тушуниб турибсиз...
-    Раҳмат, қизим. Ижодий ишларингизда омадлар тилайман. Бир қарорга келишимни осонлаштирдингиз. Миннатдорман.
-    Саломат бўлинг.

Хонзода суҳбатлашди

“Айбим ҳомиладорлигим”

Abdu — Thu, 18 Dec 2014 16:15:53 GMT

“Айбим ҳомиладорлигим”

— Бу ҳаётнинг ишлари жуда ҳам қизиқ экан-да, — деди чуқур «уҳ» тортганча бир мухлисамиз.
— Умр шуниси билан қизиқ-да, — дедим уни гапга солиш учун.
— Кимлигимни айтмайман-у, бир жиянимнинг бошига тушган савдоларни айтсам, сиз ҳам даҳшатга тушасиз.
2004 йилнинг ёзида жияним Навбаҳорни қўшни қишлоқлик Ўткир исмли бамаъни бир йигитга турмушга бердик. Иккалови кўринишидан ҳам, характер жиҳатидан ҳам узукка кўз қўйгандек бир-бирига муносиб эди. Очиғи, уларни кўрган киши ҳавас қиларди. Аммо, бир кам дунё деганларидек, орадан икки-уч йил ўтса ҳамки, улар фарзандли бўлишмади. Акам билан янгам қизи рўзғоридан тиниб-тинчиб кетиши учун қўлидан келган ҳамма ишни қилишди. Тошкентми, Самарқанд демай ҳамма дўхтирларга кўрсатишди. Лекин натижа чиқмади. Эр-хотин фарзанд бўлмаса ҳам тинч-тотув яшашаётганди. Аммо қайнона ўғлининг тақдирига индамай туролмади. Жиянимизни кетишга ундади. Бир куни акамларникига борсам, жияним йиғлаб ўтирган экан.
— Нима бўлди? — дедим.
—Қайнонам «ўғлим билан ажраш», дейди. Эрим бўлса «сендан бошқаси керакмас» дейди. Нима қилишни билмай бошим қотди. Худойим шунча одамга берган фарзандни бизга ҳам берса нима қиларкан. Ёки Аллоҳнинг олдида шунчалик ҳам гуноҳимиз кўпми? — дея зорланди.
Жиянимни нима деб овутишни билмасдим. Акам билан янгам ҳам бу гаплардан ҳайрон бўлганча қандай чора кўришни билмай туришган экан. Жаҳл устида жиянимнинг қайнонасининг олдига бордим.
— Нима мақсадда бордингиз?
— Нима учун борганимни билмайман, жиянимнинг кўз ёшларини кўриб раҳмим келди.
Қайнонасига:
— Нега икки ёшни бир-биридан ажратасиз, қўйинг яшайверишсин. Худойимнинг раҳми келиб, сабр-тоқати эвазига фарзанд берар, — дедим.
Қудамиз аввалига жаҳл қилиб менга бақирди. Кейин йиғлаганча:
— Қушнинг ҳам инини бузиш осон эмас, синглим. Лекин ўғлим бир кам ўттиз бешга кирди. Жиянингиз билан оз эмас, етти йил яшади. Энди ўзларидан билиб ажрашишармикан девдим. Лекин бундай бўлмаяпти. Мен ҳам ўғлимнинг ота бўлишини, эл-юрт олдида қадди тик юришини хоҳлайман. Айрим тенгдошлари ўғлимга «Ишқилиб ўзингга ишонасанми, нега хотинингга бунча ёпишиб олдинг?» дейишганмиш. Шундай гапларни эшитиш менга осон эмас, — деб кўз ёш қилди.
Аёлнинг ўрнига ўзимни қўйиб, раҳмим келди. Жиянимга вазиятни тушунтирдим.
— Юлдузинг-юлдузига қўшилмаган экан. Пешонангда борини кўрасан, уларни ҳам қийнама. Эрингнинг олдини оч. Ҳеч бўлмаса биттанг болали бўл, — дедим.
Шу гапим билан иккаласи ажрашишди. Куёвимизнинг онаси аллақачон келин топган эканми ёки иккаласининг яна топишиб кетишидан қўрқдими, бир ойга қолмай ўҚлини яна уйлантирди. Буни эшитиб жиянимнинг эзилганини кўрсангиз эди…
Шундан кейин уч ой ўтгач куёвимизнинг хотини ҳомиладор эканлигини эшитдик. Жияним баттар изтиробга тушди. Энди унинг оти «туғмас»га чиқиб бўлганди-да.
Нима қилишни билмай бошимиз қотиб юрган кезлар эди. Акамникига хотини вафот этиб, икки ёш боласи билан қолган эркакдан совчи келди. Уларга туғмайдиган аёл керак экан. «ўзи туғмасагина ўзганинг етимига онасидек меҳр бера олади», деди совчи бўлиб келган аёллардан бири. Гарчи аччиқ бўлса-да, жиянимизнинг энди фарзандли бўлмаслигига ҳаммамиз ишониб бўлгандик. Дунёдан ёлғиз ўтмасин, дея акам шу совчиларга розилик берди. Аммо…
— Кейин нима бўлди? — дедим аёлнинг жим қолганига сабрим чидамай.
— Худонинг марҳаматини қарангки, жияним ҳомиладор бўлиб қолди.
— Наҳотки?!
— Аммо бу нарса куёвимизга ёқмади. Ҳозир жияним беш ойлик ҳомиласи билан яна ота уйига қайтиб келган. Унинг қувончига ҳам, аламига ҳам қандай изоҳ беришни билмай бошимиз қотяпти.
— Куёвингизга бола керак эмасмикан?
— Керак эмасдирки, уч ойдан буён хотинидан хабар олмайди. Ҳозир бошимиз қотган. Куёвимиз инсофга келиб бола билан онасини ўз уйига, бағрига олсин дея Худодан сўраб ўтирибмиз. Мени даҳшатга солгани, жияним бечора олдинги рўзғоридан бефарзандлиги туфайли ажрашган бўлса, бу уйидан ҳомиладор бўлгани учун қувилди.
— Куюнманг, ҳали ҳаммаси изига тушиб кетади. Куёвингиз ўз зурриёдини олиб кетгани албатта келади. Жиянингиз ҳам оналик бахтига муяссар бўлиб, хотиржам турмуш кечиради.
— Илоҳим айтганингиз келсин. Худодан фақат шуни сўрайман.

ХОНЗОДА суҳбатлашди